Luật Đất đai năm 2024 quy định việc bố trí tái định cư phải hoàn thành trước khi ban hành quyết định thu hồi đất. Tuy nhiên, tại Khu kinh tế Dung Quất (Quảng Ngãi), quỹ đất tái định cư hiện có đang cách rất xa nhu cầu thực tế.
Tổng số lô tái định cư còn lại trên địa bàn Khu kinh tế Dung Quất chỉ khoảng 357 lô, trong khi nhu cầu phục vụ các dự án giai đoạn 2026 - 2030 cao gấp nhiều lần. Đây được xem là một trong những nguyên nhân chính khiến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tiếp tục là "điểm nghẽn" ảnh hưởng đến tiến độ nhiều dự án trọng điểm của tỉnh.
Quỹ tái định cư chưa theo kịp tốc độ phát triển
Những năm gần đây, Khu kinh tế Dung Quất liên tục thu hút nhiều dự án quy mô lớn. Nhiều dự án đang chuẩn bị triển khai như Khu công nghiệp - đô thị - dịch vụ VSIP II, Bến cảng tổng hợp container Hòa Phát Dung Quất, Khu công nghiệp Hòa Phát Dung Quất, Khu công nghiệp Bình Hòa - Bình Phước, Khu công nghiệp Phát Đạt - Dung Quất 2 hay dự án di dời các hộ dân bị ảnh hưởng quanh Nhà máy Xi măng Đại Việt. Đi cùng là nhu cầu rất lớn về quỹ đất tái định cư để phục vụ thu hồi đất.
Một khu tái định cư ở Khu kinh tế Dung Quất. Ảnh: Võ Hà.
Theo Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các Khu công nghiệp Quảng Ngãi, tổng nhu cầu tái định cư cho các dự án trên địa bàn lên tới 11.067 lô, riêng giai đoạn 2026 - 2030 cần khoảng 4.813 lô, sau năm 2030 cần thêm khoảng 6.254 lô.
Trên địa bàn hiện có 32 khu dân cư, khu tái định cư đã và đang được đầu tư xây dựng. Trong số này, 17 khu đã hoàn thành và tỷ lệ dân vào ở đạt 10%; 3 khu không thể tiếp tục bố trí do vướng quy hoạch hoặc hạ tầng chưa hoàn chỉnh; 9 khu còn khoảng 248 lô chưa bố trí; 4 khu đang đầu tư xây dựng với khoảng 109 lô chưa bàn giao. Tổng cộng chỉ còn khoảng 357 lô có thể bố trí trong thời gian tới.
Khoảng cách rất lớn giữa cung và cầu đang tạo áp lực ngày càng lớn đối với công tác giải phóng mặt bằng.
Theo ông Hồ Trọng Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, nguyên nhân trước hết là công tác chuẩn bị quỹ đất tái định cư trong nhiều năm chưa được thực hiện theo hướng chủ động.
Thực tế, nhiều dự án chỉ bắt đầu tính đến việc đầu tư khu tái định cư sau khi đã được chấp thuận chủ trương đầu tư. Trong khi đó, quá trình xây dựng một khu tái định cư phải trải qua nhiều bước từ quy hoạch, bố trí vốn, giải phóng mặt bằng đến đầu tư hạ tầng nên thường kéo dài.
Tổng nhu cầu tái định cư cho các dự án Khu kinh tế Dung Quất trên địa bàn lên tới 11.067 lô. Ảnh: Duy Khánh.
Nguồn lực ngân sách của tỉnh còn hạn chế cũng khiến việc đầu tư quỹ tái định cư "đi trước một bước" chưa thực hiện được như yêu cầu.
Không chỉ thiếu về số lượng, một số khu tái định cư được xây dựng trước năm 2013 cũng không còn đáp ứng các tiêu chuẩn mới về hạ tầng kỹ thuật, cấp điện, cấp thoát nước, xử lý môi trường và kết nối hạ tầng theo quy định của Luật Đất đai năm 2024.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, chính việc chậm tạo lập quỹ đất tái định cư đã trở thành nguyên nhân trực tiếp làm phát sinh vướng mắc trong bồi thường, giải phóng mặt bằng và ảnh hưởng đến tiến độ triển khai nhiều dự án.
Cần cơ chế để chủ động tạo lập quỹ đất
Để giải quyết tình trạng trên, UBND tỉnh Quảng Ngãi đang triển khai đầu tư một số khu tái định cư mới. Trong đó, Khu tái định cư Bình Long quy mô khoảng 271 lô đang được thi công; Khu tái định cư trong đô thị Vạn Tường (giai đoạn 1) với khoảng 900 lô và Khu tái định cư Bình Thanh khoảng 300 lô đã được trình đề xuất chủ trương đầu tư.
Tuy nhiên, với nhu cầu lên tới hàng nghìn lô đất, việc đầu tư các khu tái định cư mới vẫn cần thêm nguồn lực rất lớn.
Lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi kiểm tra tiến độ thực hiện các dự án tái định cư ở KKT Dung Quất. Ảnh: Võ Hà.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, Nghị định số 88/2024/NĐ-CP cho phép nhà đầu tư tự nguyện ứng trước kinh phí để thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Song đến nay vẫn chưa có quy định cụ thể về trình tự tiếp nhận, quản lý, sử dụng và hoàn trả nguồn kinh phí này. Vì vậy, địa phương chưa có cơ sở pháp lý để huy động nguồn lực xã hội đầu tư các khu tái định cư.
UBND tỉnh đã có văn bản xin ý kiến Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, song các hướng dẫn hiện vẫn chưa đủ căn cứ để triển khai trên thực tế. Hiện tỉnh đang giao Sở Tài chính nghiên cứu, tham mưu giải pháp nhằm tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính.
Được biết, ngay từ đầu năm 2026, UBND tỉnh Quảng Ngãi đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, thành lập các tổ công tác, thường xuyên kiểm tra hiện trường và tổ chức họp với các chủ đầu tư để tháo gỡ khó khăn, nhất là những vướng mắc trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư. Tuy nhiên, kết quả giải ngân vẫn chưa đạt yêu cầu do cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan.
Trong đó, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và xác định giá đất còn chậm tiếp tục là “điểm nghẽn” lớn nhất khiến nhiều dự án thiếu mặt bằng để thi công. Cùng với đó, tình trạng khan hiếm đất đắp, cát, đá và giá vật liệu xây dựng tăng cao đã ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thực hiện các công trình, thậm chí có nhà thầu phải thi công cầm chừng.
Ngoài ra, nhiều dự án trọng điểm có quy mô vốn lớn còn vướng thủ tục, phải xin ý kiến các bộ, ngành trung ương nên chưa thể giải ngân theo kế hoạch. Việc tiếp nhận nhiều dự án chuyển tiếp sau sắp xếp đơn vị hành chính cũng làm phát sinh khối lượng lớn thủ tục đầu tư, trong khi một số chủ đầu tư, địa phương chưa thật sự chủ động, quyết liệt trong tháo gỡ khó khăn.
