Tháo điểm nghẽn đất đai để hợp tác xã bứt phá

Nhìn lại chặng đường 80 năm hình thành và phát triển của kinh tế hợp tác Việt Nam (11/4/1946 - 11/4/2026), có thể thấy mô hình hợp tác xã (HTX) đã không ngừng đổi mới, thích ứng với từng giai đoạn phát triển của đất nước, từ sản xuất nhỏ lẻ đến kinh tế hàng hóa và từng bước hội nhập.

Tại tỉnh Lai Châu, dấu mốc Đại hội Liên minh HTX tỉnh Lai Châu nhiệm kỳ 2025-2030 mở ra kỳ vọng về một giai đoạn phát triển mới, nơi khu vực kinh tế tập thể không chỉ tăng về số lượng mà còn nâng cao chất lượng, giá trị và năng lực cạnh tranh trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng.

Báo Nông nghiệp và Môi trường phỏng vấn ông Nguyễn Quang Hải - Phó Chủ tịch Liên minh hợp tác xã tỉnh Lai Châu để làm rõ hơn những nỗ lực của nền kinh tế tập thể tại tỉnh Lai Châu, những khó khăn và kỳ vọng trong nhiệm kỳ mới...

Điểm tựa kép

Thưa ông, nhìn lại nhiệm kỳ 2020-2025, “điểm tựa” quan trọng nhất của khu vực kinh tế tập thể Lai Châu là gì?

Nhìn lại chặng đường phát triển của kinh tế tập thể, HTX Lai Châu, đặc biệt trong giai đoạn 2020-2025, có thể thấy rõ một “điểm tựa kép” mang tính quyết định giúp khu vực này không chỉ trụ vững mà còn tăng trưởng vượt mục tiêu về số lượng.

Trước hết, đó là nội lực đến từ chính các HTX, tinh thần đoàn kết, ý chí vươn lên và khát vọng vượt qua giới hạn của mô hình sản xuất nhỏ lẻ. Điều này không phải là yếu tố mới, mà đã được hun đúc từ suốt quá trình phát triển đầy thăng trầm của HTX Lai Châu, từ khi chia tách, thành lập tỉnh mới, toàn tỉnh Lai Châu mới có 40 HTX. Hoạt động sản xuất, kinh doanh theo các lĩnh vực: Nông nghiệp, dịch vụ nông nghiệp (21 HTX); Xây dựng, sản xuất vật liệu xây dựng (14 HTX); vận tải (2 HTX); Dịch vụ thương mại  (3 HTX).

Số lượng HTX và thành viên tham gia HTX ít, quy mô của các HTX còn nhỏ, hoạt động sản xuất kinh doanh chưa thực sự hiệu quả, đóng góp vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh chưa nhiều.

Chính bản lĩnh vượt khó ấy giúp các HTX chủ động đổi mới phương thức sản xuất, mạnh dạn ứng dụng khoa học kỹ thuật, hình thành các mô hình hiệu quả như sản xuất nông nghiệp trong nhà màng, chế biến sâu nông sản hay liên kết tiêu thụ với thị trường lớn.

Bên cạnh nội lực, yếu tố mang tính đòn bẩy là sự quan tâm, đồng hành của cấp ủy, chính quyền và hệ thống chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể. Từ việc triển khai Luật HTX, các chương trình OCOP, đến các chính sách hỗ trợ liên kết sản xuất, xúc tiến thương mại, chuyển đổi số… tất cả đã tạo môi trường thuận lợi để HTX phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng.

Nhờ đó, đến năm 2025, toàn tỉnh đã có 446 HTX, và 330 tổ hợp tác, cho thấy sự phục hồi và bứt phá rõ nét.

Rào cản lớn nhất là tư duy

Vậy theo ông “rào cản” lớn nhất ảnh hưởng đến quá trình phát triển chất lượng HTX hiện nay là gì?

Dù số lượng HTX tăng nhanh, nhưng thực tế cho thấy phần lớn HTX vẫn có quy mô nhỏ, năng lực quản trị còn hạn chế. Phân tích sâu từ thực tiễn phát triển của Lai Châu, có thể khẳng định “rào cản” lớn nhất hiện nay không nằm ở cơ chế hay nguồn lực đơn thuần, mà chính là về tư duy.

Phần lớn HTX hình thành từ kinh tế hộ, vốn quen với phương thức sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp. Tư duy này khiến nhiều HTX chưa mạnh dạn mở rộng quy mô, còn e dè trong liên kết, thiếu chiến lược dài hạn và chưa coi thị trường là trung tâm. Hệ quả là dù có những mô hình hiệu quả, nhưng chưa tạo được sự lan tỏa rộng; nhiều HTX vẫn dừng ở mức cung cấp dịch vụ đầu vào hoặc sản xuất sơ cấp, giá trị gia tăng thấp.

Tư duy sản xuất nhỏ cũng kéo theo hạn chế về vốn, về khả năng tiếp cận công nghệ và đặc biệt là năng lực quản trị. Khi chưa thay đổi được cách nghĩ - từ “làm ăn riêng lẻ” sang “hợp tác để phát triển lớn” - thì các chính sách hỗ trợ dù nhiều cũng khó phát huy hết hiệu quả. Vì vậy, tháo gỡ “nút thắt tư duy” chính là chìa khóa để nâng cao chất lượng phát triển HTX trong giai đoạn tới.

Vậy làm sao để các HTX vùng cao thực sự “bước vào kinh tế số” với điều kiện còn nhiều khó khăn?

Chuyển đổi số đang được xác định là đột phá, nhưng với đặc thù địa bàn miền núi như Lai Châu, đây là một quá trình không thể nóng vội. Để HTX vùng cao thực sự “bước vào kinh tế số”, cần một cách tiếp cận đồng bộ, giải quyết đồng thời ba vấn đề cốt lõi.

Trước hết là hạ tầng số - điều kiện tiên quyết. Nhiều HTX ở vùng cao vẫn gặp khó khăn về sóng internet, tốc độ đường truyền và độ phủ mạng. Do đó, vai trò của ngành viễn thông là rất quan trọng trong việc đầu tư, nâng cấp hạ tầng, đảm bảo kết nối ổn định để HTX có thể tiếp cận các nền tảng số.

Tiếp theo là yếu tố con người. Chuyển đổi số không chỉ là công nghệ mà còn là năng lực sử dụng công nghệ. Việc tăng cường tuyên truyền, đào tạo, tập huấn cho cán bộ HTX về kỹ năng số, quản trị số, thương mại điện tử… là cần thiết để biến nhận thức thành hành động cụ thể.

Cuối cùng là cơ chế lan tỏa thông qua học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm. Những mô hình HTX đã ứng dụng thành công công nghệ, từ sản xuất nông nghiệp công nghệ cao đến chế biến, tiêu thụ, cần được nhân rộng thông qua các hoạt động tham quan, kết nối, để các HTX khác “thấy được - học được - làm được”. Khi ba yếu tố này đồng hành, chuyển đổi số sẽ không còn là thử nghiệm mà trở thành động lực phát triển thực chất.

Theo ông, giải pháp để hình thành HTX kiểu mẫu dẫn dắt chuỗi giá trị như thế nào?

Thực tế tại Lai Châu cho thấy, dù đã xuất hiện các mô hình liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ, nhưng tính bền vững chưa cao, quy mô còn hạn chế. Để hình thành các HTX kiểu mẫu đủ sức dẫn dắt toàn chuỗi giá trị, cần một “cú hích” mang tính tổng thể.

Trước hết là tháo gỡ điểm nghẽn về đất đai và mặt bằng sản xuất. Nhiều HTX muốn mở rộng quy mô chế biến, đầu tư nhà xưởng nhưng gặp khó khăn trong tiếp cận đất đai. Vì vậy, chính quyền các cấp cần có cơ chế linh hoạt, tạo điều kiện để HTX thuê đất, phát triển cơ sở sản xuất.

Song song với đó là định hướng quy hoạch vùng nguyên liệu. Một chuỗi giá trị bền vững phải bắt đầu từ vùng sản xuất ổn định, có quy mô đủ lớn, gắn với các sản phẩm chủ lực như chè, quế, sâm, lúa… Khi có vùng nguyên liệu, HTX mới có thể chủ động trong chế biến và ký kết hợp đồng tiêu thụ dài hạn.

Yếu tố thứ ba là đầu tư công nghệ. Việc hỗ trợ HTX đổi mới, nâng cấp dây chuyền chế biến như cơ giới hóa trong chế biến chè hay chế biến sâu sản phẩm thủy sản - sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng, kéo dài chuỗi giá trị. Khi hội tụ đủ ba yếu tố này, các HTX mạnh sẽ hình thành, đóng vai trò “hạt nhân” dẫn dắt, liên kết các hộ dân và HTX khác tham gia vào chuỗi. Hiện nay, tỉnh Lai Châu đã giao Sở Tài chính phối hợp với các sở ngành, Liên minh HTX hoàn thiện đề xuất tham mưu cho UBND, HĐND tỉnh ban hành chính sách hỗ trợ kinh tế tập thể, HTX phục vụ cho công tác đổi mới, nâng cấp, ứng dụng khoa học công nghệ vào trong sản xuất.

Khát vọng vươn xa

Những định hướng của Lai Châu về hợp tác xã và kinh tế tập thể cho nhiệm kỳ 2025-2030 là gì, thưa ông?

Bước vào giai đoạn 2025-2030, khi mục tiêu không chỉ dừng ở tăng số lượng mà còn nâng cao giá trị, thậm chí hướng tới xuất khẩu, kinh tế tập thể Lai Châu cần những thay đổi mang tính căn bản cả về tư duy lẫn cách làm.

Trước hết, các HTX phải tự thay đổi từ bên trong, khơi dậy mạnh mẽ tinh thần khởi nghiệp và khát vọng phát triển. Điều này đồng nghĩa với việc chuyển từ tư duy sản xuất nhỏ sang tư duy kinh tế thị trường, chủ động liên kết, mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Chỉ khi HTX coi thị trường là đích đến, thì sản phẩm mới có thể vươn xa.

Bên cạnh đó, vai trò của Nhà nước vẫn mang tính quyết định trong việc tạo lập môi trường phát triển. Các cấp ủy, chính quyền cần tập trung tháo gỡ các “điểm nghẽn” cốt lõi như đất đai, quy hoạch vùng sản xuất, tiếp cận vốn và chính sách hỗ trợ công nghệ. Đây chính là những điều kiện nền tảng để HTX có thể “lớn lên” và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Từ thực tiễn phát triển của Lai Châu, một địa phương gần như “trắng” HTX kiểu mới sau đổi mới đến một hệ thống hơn 450 HTX hoạt động đa lĩnh vực, có thể tin rằng nếu đồng thời thay đổi tư duy và hoàn thiện cơ chế, khu vực kinh tế tập thể sẽ không chỉ là lực lượng hỗ trợ mà sẽ trở thành một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế địa phương trong giai đoạn tới.

Xin cảm ơn ông!