Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Văn bản hợp nhất 27/VBHN-BNNMT về bảo tồn và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước. Hai nội dung nổi bật trong văn bản lần này là quy định về phân cấp vùng đất ngập nước quan trọng và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý, khai thác vùng đất này.
Phân cấp vùng đất ngập nước quan trọng
Trước đây, việc quản lý đất ngập nước chủ yếu dựa trên các quy định chung, chưa có sự phân tầng rõ ràng giữa các khu vực có giá trị sinh thái khác nhau để có phương án bảo tồn, quản lý phù hợp. Khắc phục hạn chế này, Văn bản hợp nhất 27/VBHN-BNNMT quy định rõ, vùng đất ngập nước quan trọng là vùng đất ngập nước có diện tích từ 50 ha trở lên đối với đất ngập nước ven biển, ven đảo hoặc từ 5 ha trở lên đối với đất ngập nước nội địa, có chứa hệ sinh thái tự nhiên quan trọng đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chí sau: Có chứa ít nhất một kiểu đất ngập nước tự nhiên có tính đặc thù hoặc đại diện cho một vùng sinh thái; Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm hoặc của 1.000 cá thể chim nước, chim di cư trở lên hoặc nơi nuôi dưỡng và bãi đẻ của ít nhất một loài thủy sản có giá trị; Giữ vai trò quan trọng trong điều hòa nguồn nước, cân bằng sinh thái cho một vùng sinh thái của địa phương, liên tỉnh, quốc gia, quốc tế; Có giá trị đặc biệt về cảnh quan, sinh thái nhân văn, lịch sử, văn hóa đối với địa phương, quốc gia, quốc tế.
Nhà nước khuyến khích cộng đồng tham gia bảo tồn, khai thác các vùng đất ngập nước. Ảnh: X.Lâm
Vùng đất ngập nước quan trọng được phân thành vùng đất ngập nước quan trọng đối với quốc gia và vùng đất ngập nước quan trọng đối với địa phương. Sự phân cấp này không đơn thuần là phân loại hành chính mà có đặt các tiêu chí cụ thể về diện tích, giá trị sinh thái, đa dạng sinh học, vai trò điều tiết nguồn nước và thích ứng biến đổi khí hậu để xác định mức độ quan trọng, ứng với đó là trao thẩm quyền và trách nhiệm quản lý phù hợp với từng cấp.
Cũng theo quy định mới, thẩm quyền công nhận vùng đất ngập nước quan trọng cấp quốc gia thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Thủ tướng Chính phủ quyết định. Trong khi đó, vùng đất ngập nước quan trọng cấp địa phương do UBND cấp tỉnh quyết định công nhận.
Cùng với đó, UBND cấp tỉnh được trao quyền nhiều thẩm quyền và trách nhiệm hơn trong quản lý các khu vùng đất ngập nước quan trọng đối với địa phương. UBND tỉnh được chủ động từ quá trình tổ chức lập hồ sơ, điều tra, đánh giá hiện trạng trước khi đề nghị công nhận cho tới việc triển khai huy động xã hội hóa, tổ chức quản lý…
Tăng cường sự tham gia của cộng đồng
Một điểm tiến bộ rõ rệt của Văn bản hợp nhất 27/VBHN-BNNMT là nhấn mạnh vai trò của cộng đồng dân cư trong quản lý đất ngập nước. Tiếp cận theo hướng này, người dân được xác định là chủ thể tham gia quản lý và hưởng lợi hợp pháp.
Theo đó, Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, cộng đồng dân cư đầu tư, tham gia vào các hoạt động sau: Bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên và loài chim di cư tại vùng đất ngập nước; Phục hồi các vùng đất ngập nước quan trọng, các hệ sinh thái đất ngập nước tự nhiên đã bị suy thoái hoặc bị khai thác quá mức, duy trì và phòng ngừa sự biến đổi các đặc tính sinh thái vùng đất ngập nước; Giám sát các hoạt động trên vùng đất ngập nước quan trọng, phát hiện và thông báo kịp thời với cơ quan chức năng về các hành vi vi phạm pháp luật về bảo tồn và sử dụng bền vững vùng đất ngập nước quan trọng; Thực hiện mô hình sinh kế bền vững về môi trường, mô hình bảo tồn và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước, các hoạt động du lịch sinh thái theo quy định của pháp luật.
Theo đó, các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân đều có quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên thiên nhiên và thông tin liên quan đến vùng đất ngập nước quan trọng theo quy định của pháp luật; được đào tạo, nâng cao nhận thức, kỹ năng và sự tham gia trong bảo tồn, sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước.
Nhà nước thúc đẩy các phương thức quản lý, đồng quản lý các vùng đất ngập nước quan trọng với sự tham gia của cộng đồng dân cư, chính quyền các cấp và các bên có liên quan trong bảo tồn và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước quan trọng; phát triển các mô hình cộng đồng quản lý bền vững vùng đất ngập nước quan trọng. Đồng thời, nâng cao trách nhiệm và đảm bảo chia sẻ công bằng lợi ích của cộng đồng trong bảo tồn, sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước quan trọng…
Chính sự chuyển hướng từ tư duy “cấm đoán” sang “đồng hành phát triển” của quy định mới sẽ góp phần thay đổi ý thức của người dân và cộng đồng trong quản lý, bảo vệ các vùng đất ngập nước từ “tận diệt, khai thác triệt để” sang “bảo vệ, khai thác bền vững”.
