Phân loại rác tại nguồn: Cần đồng bộ hạ tầng để 'rác thành tài nguyên'

Một túi rác dù được phân loại kỹ tại nhà cũng trở nên vô nghĩa nếu sau đó bị trộn chung trên xe thu gom. Đây là điểm nghẽn lớn của công tác phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn hiện nay.

Vấn đề được các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp tập trung phân tích tại Hội thảo “Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả”, do Báo Điện tử Tuổi Trẻ phối hợp Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức ngày 28/8 tại TP.HCM.

Những năm qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện pháp luật về quản lý chất thải. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt nền tảng cho phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý rác. Nhiều địa phương cũng đẩy mạnh tuyên truyền để thay đổi nhận thức, thói quen của người dân. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách và thực tế vẫn còn lớn.

Theo nhà báo Nguyễn Thái Bình, Phó Tổng Biên tập Báo Điện tử Tuổi Trẻ, người dân đã được hướng dẫn phân loại rác hữu cơ, vô cơ và các nhóm chất thải khác. Nhưng nhiều nơi chưa có phương tiện vận chuyển chuyên dụng, điểm tập kết và hệ thống thu gom riêng cho từng loại rác.

Vì vậy, không ít trường hợp rác đã phân loại tại nguồn nhưng khi vận chuyển lại bị trộn chung. Điều này vừa làm giảm hiệu quả phân loại, vừa ảnh hưởng đến niềm tin và động lực tham gia của người dân.

Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, muốn phân loại rác hiệu quả phải thay đổi cách nhìn, từ coi chất thải là thứ cần xử lý sang xem đây là nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế.

Theo ông Trung, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở phân loại, thu gom hay vận chuyển mà là phải tìm được đầu ra cho chất thải sau phân loại. “Khi xác định được chất thải sau phân loại sẽ được sử dụng vào đâu, tạo ra giá trị gì, chúng ta mới tính ngược lại được cách phân loại, thu gom và vận chuyển phù hợp”, ông Trung nói và cho biết, thực tế, nhiều địa phương hiện vẫn chú trọng khâu xử lý mà chưa tính đầy đủ đầu ra cho từng dòng chất thải, dẫn đến tình trạng rác đã phân loại nhưng sau đó lại bị trộn chung.

Theo ông Trung, chất thải hữu cơ như thực phẩm, phụ phẩm nông nghiệp hay nhiều loại chất thải tái chế đều có thể tạo ra giá trị kinh tế nếu được tổ chức thu gom, xử lý đúng cách.

Trong thời gian tới, chính sách sẽ theo hướng tăng tính chủ động cho địa phương trong lựa chọn phương án phân loại và tìm đầu ra cho chất thải. Đồng thời, cơ chế tính giá dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích rác thải cũng sẽ được thúc đẩy nhằm khuyến khích người dân giảm phát sinh và tăng phân loại.

Ông Trung cho biết thêm, Cục Môi trường cũng định hướng xây dựng hệ thống dữ liệu điện tử để các địa phương có thể theo dõi dòng chất thải từ phát sinh, thu gom đến xử lý, qua đó tăng tính minh bạch và hiệu quả quản lý.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi cho rằng, muốn phân loại rác tại nguồn thành công phải đồng bộ cả chuỗi, từ phân loại, thu gom, vận chuyển đến tái chế và xử lý.

Nếu rác đã được phân riêng nhưng sau đó lại trộn chung trước khi tới cơ sở xử lý thì công sức ở khâu đầu gần như mất ý nghĩa.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, cả nước phát sinh hơn 72.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày, chủ yếu tại các đô thị lớn như TP.HCM và Hà Nội.

"Nếu như câu chuyện rác sinh hoạt mà chúng ta giải quyết tốt ở những thành phố lớn thì nhìn chung bức tranh của cả nước sẽ rất tốt", ông Thi nói và phân tích thêm, khối lượng rác lớn trong khi chôn lấp còn phổ biến đang tạo áp lực đáng kể lên môi trường, quỹ đất và hạ tầng đô thị.

Theo ông Thi, nút thắt lớn nhất hiện nay là sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ chuỗi quản lý chất thải. Một số địa phương đã triển khai mô hình phân loại rác tại nguồn nhưng hiệu quả còn khác nhau; ngay cả những mô hình có kết quả tích cực vẫn cần giải quyết tốt khâu xử lý cuối cùng.

Một yêu cầu quan trọng là chuyển từ tư duy “xử lý rác” sang “quản lý tài nguyên từ chất thải”, gắn với kinh tế tuần hoàn.

"Dòng rác và dòng tiền phải đồng bộ. Khi chất thải có giá trị kinh tế, có thị trường tái chế và cơ chế tài chính phù hợp, người dân, lực lượng thu gom và doanh nghiệp mới có động lực tham gia lâu dài.

Các địa phương cũng cần được chủ động lựa chọn lộ trình, công nghệ, cơ chế giá dịch vụ, điểm tập kết và tuyến vận chuyển phù hợp với điều kiện thực tế. Việc quy hoạch cơ sở xử lý cần tính đến hiệu quả kinh tế và lợi ích liên vùng, thay vì chỉ bó hẹp trong địa giới hành chính", ông Thi nhấn mạnh.

Ông Thi cũng cho rằng, người dân là mắt xích đầu tiên của quá trình phân loại rác, nhưng tuyên truyền về trách nhiệm là chưa đủ. Mà phải làm thế nào để người dân thấy rõ lợi ích của việc phân loại và tin rằng rác sau khi tách riêng sẽ tiếp tục được thu gom, vận chuyển, xử lý đúng quy trình.

Cùng với đó, lực lượng thu gom rác cần được quan tâm hơn về điều kiện làm việc, an sinh và tổ chức hoạt động. Đây là mắt xích trực tiếp kết nối hộ gia đình với hệ thống xử lý nhưng tại nhiều nơi vẫn còn phân tán.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được xem là một công cụ quan trọng để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Theo ông Thi, doanh nghiệp cần được hướng dẫn và hỗ trợ để thực hiện trách nhiệm tái chế đơn giản, minh bạch, hiệu quả. Đồng thời, cần từng bước hình thành thị trường cho nguyên liệu tái chế và tái sử dụng.

Cơ chế thu phí dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích chất thải sau phân loại cũng cần được hoàn thiện phù hợp với từng địa phương. Đây vừa là nguồn lực cho hệ thống thu gom, xử lý, vừa tạo động lực giảm phát sinh chất thải.

Doanh nghiệp và các đơn vị xử lý cũng cần tiếp tục đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực tái chế, thu hồi tài nguyên và tham gia sâu hơn vào chuỗi liên kết.

Hiện nhiều địa phương đã áp dụng công nghệ làm phân compost, tái chế hoặc xử lý chất thải kết hợp thu hồi năng lượng. Hà Nội đã có hai nhà máy đốt rác phát điện đi vào vận hành, góp phần giảm mạnh lượng rác phải chôn lấp.

Theo ông Thi, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Chính phủ hoàn thiện, dự kiến trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10 - 11/2026.

Song song với sửa luật, các hướng dẫn kỹ thuật và định mức kinh tế - kỹ thuật về chất thải rắn sinh hoạt cũng cần tiếp tục hoàn thiện để khắc phục tình trạng thiếu đồng bộ giữa các địa phương.