Trong nhiều năm qua, nông nghiệp luôn là trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế, duy trì tăng trưởng và bảo đảm an ninh lương thực ngay cả khi nhiều lĩnh vực khác gặp khó khăn. Tuy nhiên, bước vào giai đoạn phát triển mới, ngành đang đối mặt với bài toán lớn hơn: làm thế nào để duy trì tốc độ tăng trưởng khi dư địa mở rộng diện tích và gia tăng sản lượng ngày càng thu hẹp.
Diễn đàn Nông nghiệp 2026 với chủ đề "Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam" thu hút sự tham gia của hơn 300 đại biểu. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Mục tiêu tăng trưởng GDP toàn ngành phấn đấu khoảng 3,7% và kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 73-74 tỷ USD trong năm 2026 không chỉ đòi hỏi sự nỗ lực của người sản xuất, mà còn yêu cầu một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy phát triển. Thay vì tiếp tục dựa vào sản lượng, nông nghiệp cần tạo ra giá trị mới từ chế biến sâu, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn.
Đây cũng là thông điệp được nhiều chuyên gia, doanh nghiệp và nhà quản lý chia sẻ tại Diễn đàn Nông nghiệp 2026 với chủ đề "Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam", do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức vào chiều 16/7.
Từ cọng rơm đến chuỗi giá trị
Theo ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Giám đốc VCCI Chi nhánh khu vực TP.HCM, để đạt mục tiêu tăng trưởng cao, nông nghiệp cần chuyển từ tư duy sản xuất sang phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị, trong đó doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân của chuỗi giá trị. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn đang bị cản trở bởi nhiều "nút thắt" về thể chế, vốn và đất đai.
Ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc VCCI-HCM. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Hiện cả nước có hơn 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nhưng chỉ chiếm khoảng 1-2% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Trong số này, chưa đến 50 doanh nghiệp được công nhận là doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao và dưới 300 doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao, tương đương chưa đến 3% tổng số doanh nghiệp của ngành.
Theo ông Liêm, những con số này chưa tương xứng với vai trò "trụ đỡ" của nông nghiệp đối với nền kinh tế. Trong khi đó, dư nợ tín dụng dành cho lĩnh vực nông nghiệp mới chiếm khoảng 11% tổng dư nợ của nền kinh tế, khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khi đầu tư vào công nghệ, chế biến và phát triển vùng nguyên liệu.
TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường cho rằng, đất đai vẫn là rào cản lớn nhất đối với quá trình hiện đại hóa nông nghiệp. Mặc dù chủ trương tích tụ đất đai đã được triển khai nhiều năm, doanh nghiệp vẫn gặp khó trong thuê đất, giao đất và chuyển đổi mục đích sử dụng.
Theo ông Thuận, cùng với hoàn thiện chính sách đất đai, cần đổi mới tư duy tín dụng theo hướng cho vay dựa trên dòng tiền và chuỗi giá trị thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp. Đây là điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn và các mô hình sản xuất xanh.
Nếu trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa vào mở rộng diện tích và sản lượng thì nay dư địa lớn nhất lại nằm ở việc nâng cao giá trị của từng mắt xích trong chuỗi sản xuất.
Theo TS Phạm Viết Thuận, nông nghiệp không thể tiếp tục cạnh tranh bằng xuất khẩu nguyên liệu thô mà phải phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế phân chia lợi ích công bằng hơn trong toàn chuỗi giá trị để khuyến khích doanh nghiệp và người dân đầu tư, đổi mới sản xuất.
ThS Ngô Xuân Chinh, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam cho rằng, năng suất nhiều loại cây trồng của Việt Nam đã ở mức cao, nhưng tổn thất sau thu hoạch vẫn chiếm khoảng 15-20%.
Vì vậy, thay vì tiếp tục chạy theo sản lượng, ngành cần đầu tư mạnh hơn cho kho lạnh, bảo quản và chế biến sâu để giữ lại phần giá trị đang bị thất thoát. Đây mới là dư địa tăng trưởng bền vững nhất của nông nghiệp trong giai đoạn tới.
Ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Tập đoàn Nam Miền Trung. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Doanh nghiệp mở đường, chính sách tạo lực đẩy
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Tập đoàn Nam Miền Trung cho rằng, dù nông nghiệp Việt Nam đã tạo nên kỳ tích với kim ngạch xuất khẩu khoảng 70 tỷ USD, tuy nhiên tỷ trọng ngành trong nền kinh tế vẫn tiếp tục giảm.
Nguyên nhân, xuất phát từ ba "điểm nghẽn" lớn. Đó là, quy hoạch đất đai và sản phẩm còn thiếu ổn định, khiến sản xuất dễ chạy theo giá, dẫn đến mất cân đối cung - cầu. Câu chuyện sầu riêng từ "cơn sốt" đến "giải cứu" cho thấy, cần gắn quy hoạch vùng trồng với dự báo thị trường và tăng lực lượng tham tán nông nghiệp tại các thị trường lớn.
Bên cạnh đó, chính sách tín dụng cần được thiết kế theo từng mắt xích của chuỗi giá trị, ưu tiên người trực tiếp sản xuất và khâu tạo giá trị gia tăng, đồng thời trở thành công cụ thúc đẩy liên kết, tích tụ đất đai.
"Điều nông nghiệp cần lúc này không phải thêm quá nhiều chính sách mới, mà là rà soát, tổ chức thực thi hiệu quả những chính sách đã có và xác lập cam kết rõ ràng giữa nhà nước, doanh nghiệp và người dân", ông Hoàng Anh nhấn mạnh.
Thực tế từ doanh nghiệp cho thấy chế biến sâu đang trở thành con đường ngắn nhất để nâng giá trị nông sản Việt Nam.
Ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Phúc Sinh cho biết, sau 25 năm phát triển, doanh nghiệp đã chuyển hoàn toàn từ xuất khẩu nông sản thô sang đầu tư chế biến sâu, phát triển kinh tế tuần hoàn và xây dựng thương hiệu.
Theo ông Thông, nếu chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô, doanh nghiệp Việt Nam rất khó cạnh tranh với các nước khác. "Muốn nâng giá trị nông sản Việt Nam, doanh nghiệp phải đi vào chế biến sâu, tận dụng phụ phẩm, tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế và kiên trì xây dựng thương hiệu", ông Thông nói.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Nafoods Group cho rằng, dư địa tăng trưởng của nông nghiệp Việt Nam vẫn còn rất lớn, nhưng chỉ có thể khai thác nếu giải quyết được các "điểm nghẽn" về an toàn sản xuất, dữ liệu và liên kết chuỗi.
Theo ông Hùng, các thị trường như châu Âu và Mỹ ngày càng siết chặt yêu cầu về dư lượng hóa chất, môi trường và truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, sản xuất trong nước vẫn còn phân tán, liên kết giữa doanh nghiệp với nông dân chưa bền vững.
Từ thực tiễn phát triển chuỗi giá trị chanh leo với khoảng 50.000 ha vùng nguyên liệu, xuất khẩu tới 70 quốc gia, ông Hùng cho rằng, đầu tư chế biến sâu, kho lạnh và chuyển đổi số là chìa khóa để nâng cao giá trị nông sản, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu quả tươi.
Bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Ở góc độ địa phương, bà Lê Thị Ánh Tuyết, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Nai cho rằng, doanh nghiệp cần giữ vai trò hạt nhân trong xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn xuất khẩu, còn cơ quan quản lý tập trung hoàn thiện cơ chế khuyến khích đầu tư, mở rộng tín dụng ưu đãi và hỗ trợ phát triển các chuỗi liên kết bền vững giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân.
Để tạo động lực tăng trưởng mới, Giám đốc VCCI-HCM Trần Ngọc Liêm kiến nghị, các địa phương xây dựng chính sách quy hoạch đồng bộ, tạo môi trường đầu tư ổn định; Chính phủ tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp, bảo vệ ngành hàng trước tình trạng hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc và tăng đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ.
"Nhiều năm nay, nông nghiệp Việt Nam luôn đóng vai trò trụ đỡ nền kinh tế, nhất là trong những thời điểm khó khăn của kinh tế toàn cầu. Đến thời điểm này, với những động lực mới từ khoa học công nghệ, chuyển đổi số, nhất là một hệ thống chính sách thật sự đồng hành, nông nghiệp Việt Nam sẽ được kiến tạo như một ngành kinh tế hiện đại, có khả năng cạnh tranh, vươn tới những cột mốc tăng trưởng mới, đóng góp cao hơn vào tăng trưởng toàn ngành kinh tế", ông Trần Ngọc Liêm nhấn mạnh.
