Nước thải và ‘khoảng trống’ hạ tầng

Cụm công nghiệp vẫn thiếu hạ tầng xử lý nước thải

Những năm gần đây, Nghệ An nổi lên là một trong những địa phương có tốc độ phát triển công nghiệp khá nhanh của khu vực Bắc Trung Bộ. Hàng loạt khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN) được quy hoạch, mở rộng và thu hút nhiều dự án đầu tư, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm và tăng nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng ấy vẫn tồn tại một bài toán chưa có lời giải trọn vẹn: đầu tư đồng bộ hệ thống xử lý nước thải tập trung.

Theo báo cáo của Chi cục Bảo vệ môi trường tỉnh Nghệ An về công tác bảo vệ môi trường tại các KCN, Nghệ An hiện có 14 KCN được chấp thuận chủ trương đầu tư, trong đó 6 KCN đã đi vào hoạt động. Điểm đáng ghi nhận là cả 6 KCN này đều đã xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung với tổng công suất gần 20.000 m³/ngày đêm, đồng thời lắp đặt hệ thống quan trắc tự động truyền dữ liệu về cơ quan quản lý để giám sát thường xuyên.

Từ KCN Nam Cấm, VSIP Nghệ An, WHA Industrial Zone 1 đến Đông Hồi, Hoàng Mai I hay Bắc Vinh, hạ tầng môi trường đều được xác định là một phần không thể tách rời trong quá trình đầu tư hạ tầng kỹ thuật. Mặc dù quy mô, công suất của từng hệ thống còn khác nhau, song việc có hệ thống xử lý nước thải tập trung đã tạo nền tảng quan trọng để kiểm soát nguồn thải ngay từ đầu, giảm áp lực đối với môi trường tiếp nhận. Trái ngược với bức tranh đó, các CCN lại đang bộc lộ nhiều khoảng trống đáng lo ngại.

Hiện toàn tỉnh Nghệ An có 31 CCN, trong đó phần lớn các CCN đang hoạt động do chính quyền địa phương quản lý hoặc được hình thành từ nhiều giai đoạn khác nhau. Theo thống kê, trong số các CCN đã có doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, mới chỉ có 8 CCN được đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung; 2 CCN đang tiếp tục hoàn thiện là CCN Nghĩa Mỹ và Nghĩa Long. Trong khi vẫn còn 6 CCN chưa được đầu tư hạng mục đặc biệt quan trọng này. Đó là các CCN Quỳnh Hoa (xã Quỳnh Sơn), Châu Lộc (xã Châu Lộc), Bồng Khê (xã Con Cuông), thị trấn Yên Thành (xã Yên Thành), Vân Diên (xã Vạn An) và Nghĩa Hoàn (xã Tân Kỳ).

Điều đáng nói, ngay cả ở những CCN đã có hệ thống xử lý nước thải thì công nghệ áp dụng cũng chưa đồng đều. Chỉ có CCN Tháp - Hồng - Kỷ được đầu tư hệ thống xử lý đồng bộ bằng công nghệ sinh học, còn 7 CCN còn lại chủ yếu xử lý thông qua các hồ sinh học hoặc bể lắng trước khi xả ra môi trường. Điều này phần nào phản ánh sự chênh lệch rất lớn về khả năng đầu tư giữa các KCN có chủ đầu tư hạ tầng chuyên nghiệp với các CCN chủ yếu dựa vào nguồn vốn ngân sách địa phương.

Gỡ “điểm nghẽn” để phát triển công nghiệp xanh

Thực tế cho thấy, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở nhận thức hay quyết tâm của các địa phương mà chính là bài toán nguồn lực. Có 20 CCN trên địa bàn Nghệ An được đầu tư từ nhiều năm trước, do chính quyền cấp huyện (nay là cấp xã) làm chủ đầu tư. Trong điều kiện ngân sách địa phương còn hạn chế, việc ưu tiên hàng chục tỷ đồng để xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung là thách thức không nhỏ. Trong khi đó, đây lại là hạng mục có suất đầu tư lớn, chi phí vận hành cao, thời gian thu hồi vốn dài và không mang lại lợi nhuận trực tiếp nên rất khó thu hút doanh nghiệp tham gia theo hình thức xã hội hóa.

Theo lãnh đạo Sở Công Thương tỉnh Nghệ An, để tháo gỡ điểm nghẽn này, trước hết cần xem đầu tư hạ tầng xử lý nước thải là hạ tầng thiết yếu, có ý nghĩa tương đương giao thông, điện hay cấp nước trong phát triển công nghiệp. Trên cơ sở đó, tỉnh Nghệ An cần ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách để hoàn thiện hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại các CCN đã hoạt động nhưng chưa được đầu tư, nhất là những nơi có mật độ doanh nghiệp cao hoặc nằm gần khu dân cư, sông, hồ và các nguồn nước quan trọng. Song song với đó là nghiên cứu ban hành cơ chế hỗ trợ đặc thù nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư hạ tầng môi trường, hỗ trợ lãi suất, miễn giảm tiền thuê đất hoặc tạo điều kiện tiếp cận tín dụng xanh đối với các dự án xử lý nước thải tập trung.

"Bên cạnh nguồn lực tài chính, cần đẩy mạnh thu hút các nhà đầu tư có kinh nghiệm phát triển hạ tầng công nghiệp, từng bước chuyển đổi mô hình quản lý các CCN theo hướng chuyên nghiệp; đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường, yêu cầu các chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp sản xuất thực hiện nghiêm việc thu gom, đấu nối và xử lý nước thải theo quy định. Đối với các KCN đang xây dựng hoặc mở rộng, hệ thống xử lý nước thải tập trung và quan trắc tự động phải được hoàn thành đồng bộ trước hoặc cùng thời điểm đưa dự án vào hoạt động", ông Lê Văn Hưng, Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ môi trường tỉnh Nghệ An, đưa ra giải pháp.

Phát triển công nghiệp luôn là động lực tăng trưởng của Nghệ An, nhưng tăng trưởng chỉ thực sự bền vững khi đi cùng với bảo vệ môi trường. Khoảng trống về hạ tầng xử lý nước thải tại các CCN chính là "nút thắt" cần được tháo gỡ bằng những chính sách đủ mạnh, nguồn lực đủ lớn và sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành. Khi những "mạch máu xanh" của hạ tầng môi trường được hoàn thiện, các KCN, CCN sẽ không chỉ là nơi thu hút đầu tư mà còn trở thành những không gian sản xuất hiện đại, an toàn, hài hòa giữa phát triển kinh tế và gìn giữ môi trường.