Nửa thế kỷ… một lần gọi thần linh

Ánh điện từ gian nhà chính của gia đình ông Trần Văn Đồng, thôn Lão Nhiêu, xã Phú Lương, tỉnh Tuyên Quang tràn ra tận sân. Đám đàn ông quây quần bên ấm trà nóng, tiếng cười trầm vang theo làn khói thuốc lào từ chiếc điếu cày cũ kỹ.

Ngoài bếp, những người phụ nữ má hồng vì hơi lửa, tay thoăn thoắt nhóm củi, đun nước, sắp lễ. Mùi thịt nướng, mùi xôi gạo, mùi khói củi quyện vào nhau, ấm nồng cả khoảng sân đêm.

Trong nhà, tiếng mõ, tiếng kẻng ngân lên từng hồi, hòa cùng lời khấn rì rầm của thầy cúng. Khói hương quấn quanh ban thờ, len qua kẽ mái, bay lên như một sợi dây mỏng nối đất với trời.

Đêm nay, ở Lão Nhiêu có việc lớn.

Người giữ nếp bản

Ông Hầu Trung Lập, 77 tuổi, chú họ của ông Đồng có mặt ở nhà ông Đồng từ mấy ngày trước để giúp gia đình chuẩn bị đám lễ chay. Ở Lão Nhiêu, hễ nhà nào có việc hiếu hỷ, hay lễ lớn, người ta đều nhờ ông Lập đứng ra sắp lễ.

Người bản kính trọng ông không chỉ vì tuổi cao, phúc hậu, mà còn bởi ông là người đã “trả hết nợ” với người âm. Theo quan niệm của người Cao Lan, nhà nào còn “nợ” người âm thì chưa được phép đứng ra sắp lễ lớn. Chỉ khi hoàn tất các nghi thức với tổ tiên, người ấy mới đủ duyên giúp việc tâm linh cho cộng đồng.

Ông Lập đã đi qua chặng đường ấy.

Ba ngày liền, ông cặm cụi đan lát, dán giấy, dựng lễ. Tre, giang mang từ rừng về qua đôi bàn tay ông dần thành hình thành dáng. Những đồ giấy, hàng mã, những vật lễ, những biểu tượng tâm linh của người Cao Lan lần lượt hiện ra.

Ông Lập bảo: “Đón người âm cũng giống như đón khách quý. Đón đại biểu quan trọng còn phải chuẩn bị chu đáo, huống chi là đón các vị thánh về chứng giám. Già rồi, nhưng con cháu nhờ thì vẫn phải giúp. Vừa làm phúc cho dòng họ, vừa giữ cái gốc của cha ông”.

Lời hứa với tổ tiên

Trong gian nhà chính, ông Trần Văn Đồng đứng lặng trước bàn thờ tổ tiên, thần linh. Hai tay ông nâng nén hương thơm, cúi đầu thật sâu. Bốn năm trước, cũng trước ban thờ này, ông từng khấn tổ tiên những điều giản dị.

Ông không cầu giàu sang. Không xin vàng bạc. Ông chỉ mong mẹ già vượt qua mùa gió độc, lũ cháu thôi biếng ăn, căn nhà này bớt những tiếng thở dài trong đêm.

Rồi bốn mùa rẫy nương xoay vòng. Mưa xuống, lúa lên. Rừng thay áo mới. Những lời khấn năm nào dường như đã nảy mầm như lúa non gặp nước nguồn.

Mẹ già khỏe mạnh, gia đình ông yên ấm. Con gái lớn yên bề gia thất. Tiếng cười của cháu ngoại mỗi sáng đổ đầy sân như nắng. Cậu con trai thứ hai sang tận Nhật Bản, nơi xứ lạ gió lạnh, chắt chiu từng giọt mồ hôi gửi tiền về quê. Cậu út ở lại bám ruộng, giữ rừng. Những chuyến xe tải vượt đèo dốc cũng đầy may mắn.

Bởi vậy hôm nay ông làm lễ chay lớn này để tạ ơn. Với người Cao Lan, khi chưa làm được lễ chay, nghĩa là gia đình còn món nợ với tổ tiên.

Ông Đồng có năm người con, bảy cháu ngoại và hai cháu nội. Dịp làm lễ, chỉ gia đình cậu con trai đang làm việc bên Nhật Bản chưa kịp trở về. Còn lại, con cháu ở khắp nơi đều thu xếp công việc, tìm đường về Lão Nhiêu quây quần bên cha, bên ông.

Lễ chay kéo dài ba ngày. Hai ngày đầu, cả nhà cùng ăn chay. Công việc chuẩn bị lễ nghi nhiều và vất vả, song không ai nề hà. Con cháu người nhóm bếp, người gói lễ, người trang trí bàn thờ. Gian nhà lúc nào cũng rộn ràng tiếng nói cười. Đêm cuối cùng, khi thầy cúng hoàn tất nghi lễ, tiễn các vị thánh và âm binh trở về cõi khác, cả nhà được ăn mặn.

Tôi hỏi ông: Làm lễ chay lớn thế này có khiến gia đình thêm gánh nặng không?

Ông cười: Với người Cao Lan, được làm lễ chay vui chẳng khác nào người nông dân thấy ruộng mình được mùa. Như người xa quê bỗng nghe câu Sình ca mà nhớ thương quay quắt.

Ông Đồng tin rằng giữa chênh chao đời người vẫn có một bàn tay vô hình âm thầm đỡ nâng. Nhờ thế mà lửa bếp trong nhà ông chưa từng tắt. Ông dặn con, cháu của mình rằng, đời người cũng giống cái cây trên rừng. Có khi chẳng làm được việc gì lớn lao chấn động núi rừng. Nhưng nếu giữ được gốc rễ cho khỏi mục ruỗng thì cũng đã là phúc phận. Với người trai Cao Lan, giữ được văn hóa tổ tiên cũng là làm được việc lớn nhất của đời mình.

Đêm tâm linh

Đêm nay ở Lão Nhiêu không chỉ có một nghi lễ. Trong ngôi nhà của ông Đồng, hai nghi lễ thiêng liêng cùng diễn ra: đám chay của gia đình và lễ cấp sắc của các thầy cúng người Cao Lan.

Người Cao Lan tin rằng chỉ khi có một đám chay lớn, đủ nghi lễ và lòng thành, các vị thần linh mới về chứng giám. Nhân dịp ấy, các thầy cúng trong vùng mới tổ chức lễ cấp sắc.

Trước bàn thánh riêng, ông Sầm Dừn, người Cao Lan ở thôn Mãn Hóa, xã Phú Lương chắp tay khấn vái. Ông gọi thần linh, gọi các vị thánh của mình về chứng giám trước khi bước vào nghi lễ được cấp sắc lần thứ ba, bậc cao nhất của một thầy cúng.

Làm lễ cho ông là ông Hoàng Văn Lệ, 83 tuổi. Nhiều năm trước, chính ông Lệ đã cấp sắc lần hai cho ông Dừn.

Trong vùng Phú Lương, ông Lệ là người duy nhất từng được cấp sắc lần thứ ba. Ông chia sẻ, người có nhiều âm binh nhất cũng là người gánh trách nhiệm lớn nhất. Niềm tự hào ấy đi cùng nỗi lo.

Ông sợ rằng nếu một ngày về với tổ tiên mà chưa kịp truyền lại đầy đủ nghi lễ cho người kế tục, thì những điều thiêng liêng ấy sẽ dần phai nhạt. Hơn 40 năm rồi, hôm nay ở Phú Lương mới có người Cao Lan kế tiếp ông được cấp sắc lần ba.

Nghi lễ bước vào phần quan trọng nhất khi một dải vải dài được nối từ bụng ông Hoàng Văn Lệ sang bụng ông Sầm Dừn. Theo quan niệm của người Cao Lan, cái rốn là nơi bắt đầu của sự sống, là con đường để truyền âm binh - sức mạnh tâm linh của người thầy cúng.

Cả gian nhà bỗng lặng đi. Tiếng trống chậm lại. Khói hương bay bảng lảng. Từ giây phút ấy, ông Sầm Dừn chính thức bước sang bậc cao nhất của một thầy cúng.

Khi nghi lễ kết thúc, các con, cháu, học trò của ông Dừn mỗi người mang theo một chiếc khăn trắng từ nhà mình lần lượt từng người quàng lên vai ông Dừn như một lời chúc mừng, lời tri ân.

Ở góc nhà, Sầm Anh Đạo, con trai ông Dừn nhìn cha bằng ánh mắt đầy tự hào. Anh nói nhỏ với tôi: “Thế hệ chúng tôi phải tiếp tục giữ những nghi lễ này. Người già đã giữ cho chúng tôi hôm nay thì chúng tôi phải giữ lại cho con cháu mai sau”.

Đêm ở Lão Nhiêu dần lắng xuống, tiếng trống, tiếng kẻng đã ngừng, khói hương tan vào sương núi. Đâu đó trong những nếp nhà lặng im, ngọn lửa của tổ tiên vẫn cháy trong ký ức của người già, trong bước chân của lớp trẻ và trong lời thề thầm lặng của người Cao Lan, rằng: Dù núi có mòn, rừng có đổi thay, gốc rễ của mình vẫn phải được giữ lại. Như giữ lửa trong bếp. Như giữ hạt giống cho mùa sau!