Trong quá trình triển khai Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, việc xác định phương án thực hiện Tiêu chí 3.10 về tổ chức sản xuất và phát triển ngành nghề nông thôn đang khiến một số địa phương còn lúng túng, nhất là khi xác định điều kiện áp dụng đối với những xã không có làng nghề hoặc chỉ có các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, phân tán.
Để làm rõ nội dung này, trong khuôn khổ chuỗi tập huấn triển khai Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đã hướng dẫn việc thực hiện Tiêu chí 3.10, trong đó làm rõ các phương án để địa phương đối chiếu với điều kiện thực tế.
Bảo tồn và phát triển làng nghề làm muối. Ảnh: Lê Bình.
Không có làng nghề vẫn đạt tiêu chí
Theo hướng dẫn, xã được công nhận đạt Tiêu chí 3.10 khi đáp ứng ít nhất một trong hai phương án, không bắt buộc phải có làng nghề. Với phương án thứ nhất, nếu trên địa bàn có làng nghề hoặc làng nghề truyền thống đã được UBND cấp tỉnh công nhận, địa phương có thể lựa chọn để đánh giá.
Mặc dù vậy, điều kiện cốt lõi không chỉ là quyết định công nhận, mà còn là hoạt động thực tế tại thời điểm đánh giá. Làng nghề phải còn các hộ gia đình, cơ sở sản xuất, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp duy trì ngành nghề đã được công nhận. Đồng thời, làng nghề không thuộc diện bị xem xét thu hồi quyết định. Trường hợp chỉ còn danh nghĩa trên giấy tờ, không còn hoạt động sản xuất hoặc không có căn cứ chứng minh thì chưa đủ điều kiện đạt tiêu chí.
Đối với địa phương đề nghị công nhận mới làng nghề, cần đáp ứng ba yêu cầu cơ bản: có tối thiểu 20% số hộ tham gia hoạt động ngành nghề nông thôn; sản xuất, kinh doanh ổn định ít nhất 2 năm liên tục; và bảo đảm các quy định về bảo vệ môi trường. Đây là những điều kiện bắt buộc để bảo đảm tính bền vững và thực chất của làng nghề.
Địa phương đề nghị công nhận mới làng nghề, cần đáp ứng ba yêu cầu cơ bản. Ảnh: NNMT.
Hồ sơ minh chứng cần đầy đủ và thống nhất với thực tế, gồm: quyết định hoặc bằng công nhận làng nghề; văn bản xác nhận của UBND cấp xã về tình trạng hoạt động; tài liệu chứng minh không thuộc diện thu hồi; cùng các giấy tờ liên quan đến sản xuất và môi trường. Nội dung xác nhận phải nêu rõ ngành nghề, số hộ tham gia và tình trạng hoạt động tại thời điểm đánh giá.
Nếu xã không có làng nghề được công nhận, không cần lập hồ sơ mới chỉ để đạt tiêu chí. Thay vào đó, có thể lựa chọn phương án thứ hai nếu đã có khu vực sản xuất, dịch vụ phù hợp.
Xác định đúng khu vực sản xuất, dịch vụ theo từng nhóm xã
Một nội dung cần được làm rõ là cách xác định "khu vực sản xuất, dịch vụ quy mô phù hợp”. Nhiều địa phương cho rằng chỉ cần có một vài hộ sản xuất hoặc cơ sở kinh doanh là đủ điều kiện xác định khu vực sản xuất. Tuy vậy, cách hiểu này chưa phản ánh đúng bản chất của tiêu chí.
Thực chất, khu vực sản xuất, dịch vụ phải là nơi được bố trí để tập trung các hoạt động sản xuất, chế biến, kinh doanh hoặc cung cấp dịch vụ trên địa bàn xã. Quy mô không nhất thiết phải lớn, nhưng phải phù hợp với điều kiện dân cư, quỹ đất, ngành nghề và nhu cầu phát triển thực tế. Quan trọng hơn, khu vực này cần có ranh giới tương đối rõ ràng, có hoạt động thực tế và có hạ tầng phục vụ. Việc chỉ tồn tại các cơ sở nhỏ lẻ, phân tán, thiếu kết nối hạ tầng không thể coi là khu vực đạt yêu cầu.
Khi đánh giá, địa phương cần xem xét 4 nhóm tiêu chí chính gồm: quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật, bảo vệ môi trường và phòng cháy, chữa cháy. Tuy nhiên, mức độ yêu cầu sẽ được điều chỉnh phù hợp với từng nhóm xã.
Đối với xã nhóm 1, khu vực sản xuất phải được phát triển theo hướng đồng bộ, hiện đại và nằm trong quy hoạch được phê duyệt. Hạ tầng cần tương đối hoàn chỉnh, bao gồm giao thông thuận tiện, điện ổn định, nguồn nước đáp ứng sản xuất, hệ thống thu gom, xử lý nước thải và chất thải rắn. Đồng thời, phải bảo đảm đầy đủ các yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy theo quy định.
Với xã nhóm 2, yêu cầu ở mức cơ bản hơn, tập trung vào tính phù hợp và khả năng kết nối. Khu vực sản xuất cần được xác định rõ trong quy hoạch hoặc có văn bản hợp pháp về vị trí, diện tích sử dụng đất. Hạ tầng phải bảo đảm giao thông kết nối, có điện, nước, điểm tập kết rác và phương án xử lý chất thải phù hợp. Yêu cầu phòng cháy, chữa cháy áp dụng theo quy mô và loại hình hoạt động.
Đối với xã nhóm 3, việc đánh giá linh hoạt hơn nhằm phù hợp với điều kiện khó khăn. Khu vực sản xuất có thể quy mô nhỏ nhưng phải có hoạt động thực tế, bảo đảm tiếp cận giao thông, có điện, nước phục vụ sản xuất và không vi phạm các quy định về sử dụng đất. Đồng thời, cần có phương án xử lý chất thải và bảo đảm an toàn phòng cháy ở mức phù hợp.
Dù thuộc nhóm nào, nguyên tắc chung vẫn là khu vực sản xuất, dịch vụ phải được xác định hợp pháp, có hoạt động thực tế, có hạ tầng tối thiểu và đáp ứng yêu cầu về môi trường, an toàn. Đây là yếu tố cốt lõi để bảo đảm tiêu chí được thực hiện đúng bản chất, tránh hình thức.
Hồ sơ phải phù hợp thực địa mới đủ điều kiện công nhận
UBND cấp xã cần triển khai tiêu chí theo trình tự logic, bắt đầu từ rà soát thực tế thay vì làm hồ sơ trước. Trước hết, địa phương phải kiểm tra toàn bộ làng nghề, cơ sở sản xuất, kinh doanh và các khu vực sản xuất, dịch vụ hiện có; làm rõ vị trí, quy mô, ngành nghề, số cơ sở tham gia, tình trạng hạ tầng, môi trường và phòng cháy, chữa cháy.
Trên cơ sở đó, xã lựa chọn phương án phù hợp. Nếu có làng nghề hoặc làng nghề truyền thống đã được công nhận, đang hoạt động ổn định, có thể áp dụng phương án thứ nhất. Nếu không có làng nghề nhưng đã hình thành khu vực sản xuất, dịch vụ, thì áp dụng phương án thứ hai và đối chiếu với yêu cầu của từng nhóm xã.
Không có làng nghề, nhiều xã vẫn có thể đạt chuẩn nông thôn mới nếu tổ chức tốt sản xuất. Ảnh: NNMT.
Với phương án khu vực sản xuất, dịch vụ, hồ sơ cần đầy đủ căn cứ pháp lý và minh chứng thực tế: quy hoạch hoặc văn bản xác định vị trí, tài liệu về hạ tầng (giao thông, điện, nước, thoát nước), môi trường (thu gom, xử lý chất thải) và phòng cháy, chữa cháy. Đồng thời phải có xác nhận của UBND xã về tình trạng hoạt động thực tế.
Quá trình đánh giá cần bảo đảm thống nhất giữa hồ sơ và thực địa. Nếu có quy hoạch nhưng chưa hình thành khu vực sản xuất, hoặc đã hoạt động nhưng thiếu căn cứ pháp lý, thiếu hồ sơ môi trường, an toàn thì đều chưa đạt và phải hoàn thiện trước.
Việc áp dụng tiêu chí cần linh hoạt theo điều kiện từng địa phương, nhất là vùng khó khăn, nhưng vẫn phải bảo đảm yêu cầu tối thiểu về hạ tầng, môi trường và an toàn. Sau khi hoàn thiện, UBND xã tiến hành tự đánh giá, lập hồ sơ rõ ràng, đúng thực trạng để đề nghị thẩm định.
