Giữ nước tận gốc cây trồng, giảm nhiệt cho vật nuôi
Giữa những ngày nắng như đổ lửa ở xã Bình Lợi, vườn mai Hữu Đức của ông Bùi Ngọc Đức vẫn giữ được màu xanh ổn định. Trên diện tích khoảng 4 ha, hệ thống tưới nhỏ giọt chạy đều dưới từng gốc mai, đưa nước thấm chậm xuống rễ thay vì tưới tràn như trước.
Việc đào ao trữ nước lót bạt và sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt tại vườn mai Hữu Đức giúp chủ động nguồn nước tưới, giảm rủi ro thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa nắng nóng. Ảnh: Lê Bình.
Điểm khác biệt lớn nhất trong cách chống hạn của ông Đức nằm ở chiếc ao tích nước nằm phía sau vườn. Ao được đào sâu, lót bạt kín đáy để giữ nước ngọt lâu dài, giúp nhà vườn chủ động nguồn tưới trong những tháng cao điểm nắng nóng và khi nguy cơ xâm nhập mặn xuất hiện.
“Trước đây lo nhất là nước kênh bị nhiễm mặn hoặc cạn bất ngờ. Giờ có ao trữ riêng, mình chủ động hơn rất nhiều, không bị động theo thời tiết”, ông Đức nói.
Ngoài tích nước, vườn mai còn phủ lưới che cho khu vực mai trồng chậu, vốn là nhóm cây dễ bị sốc nhiệt nhất khi nhiệt độ tăng cao. Theo ông Đức, nắng nóng kéo dài khiến mai mất nước nhanh, nếu không giảm bức xạ trực tiếp, cây dễ cháy lá, giảm sức sinh trưởng.
Không riêng làng mai Bình Lợi, tại nhiều vùng rau màu ở TP.HCM như Củ Chi và Hóc Môn hay Bà Rịa, Châu Đức…, nông dân cũng đang chuyển mạnh sang các phương thức tiết kiệm nước. Từ tưới tràn sang tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa cục bộ, từ để đất trống sang phủ gốc bằng rơm hoặc bạt nông nghiệp nhằm giữ ẩm, hạn chế bốc hơi.
“Việc phủ gốc giúp đất giữ ẩm lâu hơn từ một đến hai ngày so với trước, giảm đáng kể số lần tưới trong tuần. Mấy tuần nay chúng tôi còn điều chỉnh lịch tưới sang sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh thất thoát nước vào giờ cao điểm nắng nóng”, ông Giang, nông dân trồng rau ăn lá tại xã Bà Điểm cho hay.
Nếu cây trồng đối mặt với nguy cơ thiếu nước, thì trong chăn nuôi, nắng nóng lại tác động trực tiếp đến sức khỏe đàn vật nuôi. Tại Trại gia cầm Vigova thuộc Phân viện Chăn nuôi và Thú y Nam bộ, hệ thống phun sương đang hoạt động liên tục trên mái chuồng giữa trưa nắng, giúp hạ nhiệt môi trường nuôi xuống vài độ C so với bên ngoài.
Hệ thống phun sương và làm mát tại trại gia cầm Vigova góp phần giảm nhiệt chuồng nuôi, bảo vệ đàn vật nuôi trước nguy cơ sốc nhiệt. Ảnh: Lê Bình.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Đức Thỏa, khu vực Nam bộ tuy ít chịu thiên tai lớn nhưng lại chịu áp lực nắng nóng quanh năm. Gia cầm là nhóm vật nuôi nhạy cảm nhất với nhiệt độ cao: chỉ cần chuồng nuôi tăng nóng đột ngột, gà vịt sẽ giảm ăn, giảm tăng trọng, giảm đẻ trứng và suy giảm miễn dịch.
“Với những trại chăn nuôi gia cầm, chúng tôi có thể dùng vòi tưới phun trực tiếp trên sân, kết hợp lưới che để tạo bóng mát. Với gà, nên dùng hệ thống phun sương hoặc phun nước lên mái chuồng để giảm nhiệt tức thời”, ông Thỏa hướng dẫn.
Tại nhiều hộ chăn nuôi quy mô vừa và nhỏ ở ngoại thành TP.HCM, các biện pháp chống nóng cũng đang được áp dụng linh hoạt hơn. Thay vì chuồng thấp, kín như trước, nhiều hộ cải tạo mái cao, tăng độ thông thoáng tự nhiên để thoát khí nóng. Quạt hút gió, tấm làm mát cooling pad, máng uống bổ sung điện giải… dần trở thành thiết bị quen thuộc trong các trại gà, vịt.
Một thay đổi quan trọng khác trong mùa nắng nóng là điều chỉnh thời điểm cho ăn. Thay vì cho ăn vào buổi trưa như trước, nhiều hộ chăn nuôi chuyển sang sáng sớm và chiều tối, khi nhiệt độ thấp hơn nhằm giảm stress nhiệt, giúp vật nuôi ăn khỏe và hấp thu tốt hơn. Bên cạnh đó, nhiều nông dân cũng áp dụng biện pháp tắm mát cho gia súc, thủy cầm, cách làm đơn giản nhưng hiệu quả trong việc hạ nhiệt cơ thể, hạn chế nguy cơ sốc nóng cho đàn vật nuôi.
Bố trí chuồng trại thông thoáng, tạo không gian nghỉ mát cho vật nuôi đang trở thành giải pháp quan trọng giúp người chăn nuôi giảm tác động của nắng nóng kéo dài. Tại trang trại heo của Công ty TNHH Trang Linh (xã Xuyên Mộc), mô hình này đang phát huy hiệu quả rõ rệt.
Thiết kế chuồng trại thông thoáng tại Công ty Trang Linh tạo không gian nghỉ mát, giúp đàn heo giảm stress nhiệt trong những ngày nắng gắt. Ảnh: Lê Bình.
Ông Phạm Trường Giang, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Trang Linh, cho biết ngoài khu vực trải đệm lót sinh học, mỗi chuồng nuôi đều được thiết kế thêm một khoảng sàn bê tông riêng, đặt gần lối đi chung của trại. “Đây là nơi để heo nằm nghỉ, vận động mà không bị tích nhiệt như trên nền đệm. Việc bố trí sân chơi gần lối đi cũng giúp tận dụng luồng gió từ hệ thống quạt, tạo cảm giác mát hơn cho đàn heo trong những ngày nắng gắt”, ông Giang chia sẻ.
Thích ứng để tồn tại trong khí hậu cực đoan
Nắng nóng kéo dài đang buộc nông nghiệp TP.HCM bước vào một giai đoạn thích ứng mới, nơi khả năng chống chịu với thời tiết cực đoan trở thành yếu tố quyết định sự tồn tại của từng mô hình sản xuất.
Mới đây, ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM cùng đoàn công tác đã có đợt kiểm tra các vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm để có hướng xử lý, chủ động tích trữ nguồn nước trước nguy cơ hạn hán kéo dài và xâm nhập mặn.
Nếu trước đây ứng phó với nắng nóng chỉ dừng ở những biện pháp tình thế như tăng tưới nước, che chắn tạm thời hay bổ sung quạt làm mát, thì nay quá trình thích ứng đã chuyển sang cấp độ căn cơ hơn: tái thiết lại toàn bộ quy trình sản xuất từ cây trồng, vật nuôi đến hạ tầng phục vụ canh tác.
Ông Nguyễn Trường Hải, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông TP.HCM phân tích, xu hướng thích ứng hiện nay không còn là giải pháp ngắn hạn mà đang dần trở thành chuẩn mực mới trong sản xuất nông nghiệp đô thị.
“Nông dân đã thay đổi tư duy rõ rệt: thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết và nguồn nước tự nhiên, họ chủ động tích nước, tiết kiệm nước, thay đổi lịch thời vụ, lựa chọn giống chịu nhiệt và thiết kế lại mô hình canh tác phù hợp hơn với điều kiện khí hậu khắc nghiệt”, ông Hải nhận định.
Sự thay đổi thể hiện rõ qua việc nhiều nhà vườn chuyển sang hệ thống tưới nhỏ giọt, tưới phun cục bộ, phủ gốc giữ ẩm, đào ao dự trữ nước ngọt và sử dụng lưới che giảm bức xạ nhiệt. “Những giải pháp này không chỉ giúp tiết kiệm tài nguyên nước mà còn giảm đáng kể áp lực lên cây trồng trong những ngày nhiệt độ tăng cao. Ngay cả lịch gieo trồng cũng đang được điều chỉnh linh hoạt hơn, tránh các giai đoạn cao điểm nắng nóng để giảm rủi ro năng suất”, ông Hải cho biết thêm.
Nắng nóng không chỉ làm vật nuôi giảm ăn, giảm tăng trưởng mà còn kéo theo nguy cơ suy giảm miễn dịch, phát sinh dịch bệnh. Việc cải tạo chuồng trại theo hướng thông thoáng, lắp đặt hệ thống phun sương, quạt hút gió, tấm làm mát, điều chỉnh giờ cho ăn, bổ sung điện giải… đang trở thành biện pháp bắt buộc.
Nhóm dễ tổn thương nhất hiện nay là các hộ sản xuất nhỏ, thiếu vốn đầu tư thiết bị và hạ tầng chống nóng. “Nắng nóng làm vật nuôi suy giảm đề kháng rất nhanh. Nếu chuồng trại không được hạ nhiệt kịp thời, dịch bệnh có thể phát sinh và lan rộng chỉ trong thời gian ngắn”, Thạc sĩ Nguyễn Đức Thỏa cảnh báo. Không chỉ thiệt hại ở cấp hộ, rủi ro này còn có thể ảnh hưởng đến an toàn dịch bệnh của cả vùng chăn nuôi.
Trong nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là cá cảnh và thủy sản nước ngọt, nắng nóng kéo dài cũng đang làm biến động chất lượng nước ao nuôi, khiến oxy hòa tan giảm nhanh và dễ phát sinh dịch bệnh. Vì vậy, nhiều cơ sở đã chủ động tăng cường hệ thống sục khí, che mát mặt ao, kiểm soát nhiệt độ nước và xây dựng bể dự trữ để ổn định môi trường nuôi.
Trước thực tế đó, việc tái cấu trúc toàn ngành nông nghiệp theo hướng linh hoạt và bền vững hơn trước biến đổi khí hậu. Khi các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, khả năng thích ứng không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để duy trì sản xuất.
