Tại Hội nghị Toàn thể Chương trình Hỗ trợ quốc tế (ISG) – “Thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải và bền vững: Hợp tác và đổi mới sáng tạo" ngày 9/1, ông Lê Ngọc Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã chia sẻ kết quả của Hội nghị các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu lần thứ 30 (COP30), với nhiều nội dung quan trọng về nông nghiệp.
Hành động thực chất gắn với trách nhiệm quốc gia
Trong bối cảnh thế giới đã có 10 năm thực hiện Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu, Hội nghị COP30 diễn ra vào tháng 11/2025 tại thành phố Belém (Brazil) đã định hình lộ trình hành động khí hậu toàn cầu cho giai đoạn sau năm 2030. Các Bên yêu cầu nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng biến đổi khí hậu phải có hiệu quả thực chất, khả năng giám sát hành động và trách nhiệm quốc gia. Việc lựa chọn địa điểm gần rừng Amazon cũng mang tính biểu tượng rất lớn, đặt vấn đề bảo tồn rừng và nông nghiệp bền vững vào trung tâm của bàn nghị sự khí hậu toàn cầu.
Theo ông Lê Ngọc Tuấn, điểm nhấn chính trị quan trọng nhất của COP30 là việc các bên đạt được đồng thuận đối với Quyết định “Mutirão”. Trong văn hóa của nước chủ nhà Brazil, “Mutirão” mang hàm ý huy động sức mạnh cộng đồng, cùng chung tay đóng góp vì lợi ích chung. Quyết định này tái khẳng định trọng tâm của hợp tác quốc tế hiện nay phải thúc đẩy nhanh hơn và mở rộng quy mô các hành động khí hậu, hướng tới mục tiêu Thỏa thuận Paris là giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu dưới 2 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, nỗ lực hạn chế ở mức 1,5 độ C.
Ông Lê Ngọc Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) thông tin về kết quả Hội nghị COP30. Ảnh: Kiều Chi.
Liên quan đến lĩnh vực nông nghiệp, Quyết định Mutirão nhấn mạnh vai trò then chốt của việc bảo tồn, bảo vệ và phục hồi thiên nhiên cũng như các hệ sinh thái, coi đây là điều kiện quan trọng để đạt được mục tiêu kiểm soát nhiệt độ toàn cầu theo Thỏa thuận Paris. Theo đó, các Bên được kêu gọi tăng cường nỗ lực ngăn chặn và đảo ngược tình trạng phá rừng, suy thoái rừng và suy giảm các hệ sinh thái trên đất liền cũng như dưới biển, đồng thời bảo đảm các biện pháp bảo vệ về xã hội và môi trường được thực hiện một cách chặt chẽ và hiệu quả.
Với Mục tiêu thích ứng toàn cầu (GGA), COP30 nhấn mạnh các quốc gia phải bảo đảm tỷ lệ diện tích sản xuất nông nghiệp, lương thực có ứng dụng công nghệ và các thực hành tốt về thích ứng BĐKH. Đồng thời, đẩy mạnh cơ chế chuyển giao tri thức, tăng cường hệ thống khuyến nông, dịch vụ hỗ trợ để giúp nông dân áp dụng hiệu quả các giải pháp thích ứng.
Các sáng kiến nông - lâm nghiệp
Dù COP30 chưa đưa ra hướng dẫn hoạt động hay lộ trình thực hiện chi tiết đối với hệ thống lương thực toàn cầu, hội nghị đã chứng kiến sự ra đời của nhiều sáng kiến quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp.
Có thể kể đến Sáng kiến Đầu tư nông nghiệp bền vững cho mục tiêu net-zero và giảm suy thoái đất (RAIZ) nhằm khôi phục các vùng đất bị suy thoái; Chương trình Hành động về Cảnh quan tái tạo (AARL) hướng tới hỗ trợ bảo tồn, phục hồi và nông nghiệp tái tạo trên toàn cầu; Tuyên bố Belém về phân bón đưa ra cam kết nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, giảm phát thải khí nhà kính từ sản xuất phân bón, phục hồi sức khỏe đất và thúc đẩy tăng trưởng năng suất bền vững; Sáng kiến Ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI và các công cụ kỹ thuật số cho nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu...
Tại COP30, Việt Nam tham gia Liên minh các quốc gia tiên phong chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm (ACF). Điều này mở ra cơ hội tăng cường hợp tác về nông nghiệp bền vững, thu hút tài chính và chuyển giao công nghệ, đồng thời khẳng định vai trò của Việt Nam trong các sáng kiến nông nghiệp quốc tế. Việt Nam cũng đề xuất nội dung cho Đối tác chuyển đổi hệ thống nông nghiệp - thực phẩm bền vững (FAST), với định hướng mở rộng tài chính khí hậu lấy nông dân làm trung tâm, thí điểm tài chính hỗn hợp cho lúa gạo bền vững và chi trả dựa trên kết quả phục hồi đất.
Sản xuất lúa giảm phát thải tại đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Trong lĩnh vực lâm nghiệp, COP30 được coi là hội nghị quan trọng về rừng với nhiều sáng kiến lớn. Trong đó, Quỹ Rừng nhiệt đới bền vững (TFFF) cam kết ban đầu hơn 6,6 tỷ USD từ các nước phát triển. Quỹ nhằm tài trợ trực tiếp cho bảo tồn, phục hồi và phát triển rừng nhiệt đới, tạo cơ chế tài chính công và tư nhân mới cho ngành lâm nghiệp. Bên cạnh đó, Sáng kiến J REDD+ cũng hướng tới mục tiêu tăng cường tài chính từ khu vực tư nhân cho bảo vệ rừng.
2 sáng kiến khác do Đối tác các nhà lãnh đạo về rừng và khí hậu (FCLP) thông qua gồm thành lập Trung tâm Quản lý cháy rừng toàn cầu và Kế hoạch thúc đẩy gỗ xây dựng nhằm khuyến khích sử dụng gỗ hợp pháp, bền vững trong xây dựng. Hội nghị COP30 cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của các giải pháp dựa vào tự nhiên, tôn trọng quyền và tri thức truyền thống của người bản địa, cộng đồng địa phương trong bảo vệ rừng.
Cơ hội chuyển đổi nông nghiệp giá trị cao gắn với phát thải thấp
Tại COP30, nông nghiệp không chỉ được xem là lĩnh vực chịu tác động của biến đổi khí hậu mà còn là một phần của lời giải. Các quyết định nhấn mạnh vai trò của nông nghiệp trong cả thích ứng (bảo đảm an ninh lương thực, sinh kế) và giảm phát thải (giảm phát thải từ đất, phân bón, sử dụng tài nguyên). Các cơ chế tài chính khí hậu, tài chính thích ứng, tín chỉ carbon, cùng các sáng kiến như RAIZ, AARL hay các chương trình về rừng cho thấy cam kết huy động nguồn lực để hỗ trợ nông nghiệp phát thải thấp và có khả năng chống chịu cao. Cách nhìn này vừa đặt ra yêu cầu chuyển đổi sâu sắc đối với ngành nông nghiệp, vừa mở ra cơ hội tiếp cận nguồn lực, công nghệ và thị trường cho các quốc gia biết chủ động nắm bắt.
Dựa trên kết quả Hội nghị COP30, đặc biệt là Quyết định Mutirão, đại diện Cục Biến đổi khí hậu cho rằng: Việt Nam cần chủ động nghiên cứu và triển khai các nội dung liên quan đến nông nghiệp, trước hết là phổ biến kết quả của COP30 tới doanh nghiệp, hợp tác xã, các tổ chức tham gia sản xuất nông nghiệp, lương thực. Đồng thời, tăng cường vai trò và đóng góp của ngành nông nghiệp trong NDC quốc gia, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực nông nghiệp và biến đổi khí hậu nhằm huy động nguồn lực tài chính, công nghệ và hỗ trợ kỹ thuật cho quá trình chuyển đổi nông nghiệp theo hướng bền vững, phát thải thấp.
Cán bộ Viện Môi trường nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) lấy mẫu phân tích CH4 và N2O trên ruộng lúa để tính toán phát thải. Ảnh: IAE.
Theo ông Lê Ngọc Tuấn, về khoa học và công nghệ, cần tập trung nghiên cứu, ứng dụng các giải pháp kỹ thuật trong trồng trọt giảm phát thải. Trong đó, rà soát hiện trạng phát thải khí nhà kính của các cây trồng chủ lực theo từng vùng sinh thái; nghiên cứu, phát triển và chuẩn hóa các gói kỹ thuật canh tác phát thải thấp; từng bước xây dựng quy trình đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV) cho một số loại cây trồng và hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải khí nhà kính trong trồng trọt.
Một nội dung quan trọng khác là nâng cao năng lực và chuyển đổi nhận thức trong sản xuất nông nghiệp. Cần tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn về kỹ thuật canh tác giảm phát thải, hệ thống MRV và tín chỉ carbon cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp, giúp các chủ thể sản xuất từng bước tham gia vào các cơ chế khí hậu mới. Việc kết nối thị trường cho các sản phẩm phát thải thấp cũng cần được chú trọng để tạo đầu ra bền vững.
Trong lĩnh vực lâm nghiệp, Việt Nam cũng cần nghiên cứu kỹ khả năng tham gia Quỹ Rừng nhiệt đới bền vững (TFFF), trên cơ sở đánh giá đầy đủ các điều kiện chi trả, nghĩa vụ và trách nhiệm quốc gia, cũng như lợi ích, rủi ro và mức độ phù hợp với chính sách lâm nghiệp và các cam kết khí hậu hiện có, để báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
Ông Tuấn đặc biệt nhấn mạnh vấn đề nâng cao năng lực theo dõi, giám sát và bảo đảm tính toàn vẹn môi trường. Trong đó, hoàn thiện hệ thống giám sát và đánh giá chất lượng rừng theo các tiêu chí nghiêm ngặt, đáp ứng yêu cầu của thị trường carbon quốc tế; nghiên cứu ứng dụng công nghệ số, viễn thám và dữ liệu không gian trong quản lý, bảo vệ rừng. Đi kèm là việc hoàn thiện cơ chế chia sẻ lợi ích từ tín chỉ carbon rừng theo hướng công khai, minh bạch và công bằng, bảo đảm sự tham gia và hưởng lợi của cộng đồng địa phương, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm sống phụ thuộc vào rừng. Đây là các yếu tố giúp nâng cao hiệu quả và tính bền vững của các chương trình REDD+.
