Nông dân bỏ ruộng và lời giải công cuộc tích tụ đất đai: [Bài 2] Cả xã bỏ vụ hè thu

Đồng ruộng vắng bóng người

Anh Lê Văn Tâm - Trưởng thôn Hương Thanh tuổi đời còn khá trẻ nhưng là người có uy tín. Trong thôn, người ở độ tuổi U40 như anh nay còn rất ít người bám trụ với ruộng đồng. 

Sau khi sáp nhập thôn, Hương Thanh (xã Hà Linh, tỉnh Hà Tĩnh) có hơn 400 hộ dân, trong đó có khoảng 50ha đất trồng lúa. Thế nhưng bước vào vụ hè thu, trên nhiều cánh đồng không còn cảnh người xuống giống, thăm đồng như trước. Thay vào đó là những thửa ruộng cỏ dại mọc kín, nền đất khô cứng, trâu bò thong thả gặm cỏ.

Bài liên quan

Cỏ dại xanh trên 'bờ xôi, ruộng mật'

Trai tráng sinh từ khoảng năm 1990 về sau hầu hết đã rời quê. Người đi làm công ty, người vào Nam, người tìm việc ở các địa phương khác. “Ở quê phần nhiều là người già với trẻ nhỏ. Muốn kiếm vợ, lấy chồng ở quê bây giờ cũng là vấn đề”, anh Tâm nói và cho biết nguyên nhân khiến người dân bỏ ruộng vụ hè thu không phải vì họ không muốn làm mà làm không có lãi.

Vụ hè thu ở vùng này thường rơi vào thời điểm khô hạn, thiếu nước tưới. Trong khi đó chi phí sản xuất ngày một tăng. Tiền thuê máy cày, máy cấy, máy gặt, giống, phân bón... cộng lại, đến lúc bán lúa nông dân không có lãi, thậm chí thua lỗ.

Trầm tư nhìn những cánh đồng chỉ có cỏ dại ở phía xa, anh Tâm bảo rằng cái khó nhất ở đây vẫn là nước tưới. Đập Bàu Nậy, Khe Trai vào mùa khô nhiều khi cạn trơ đáy. Nước còn không đủ cho trâu bò uống, nói gì đến chuyện đưa xuống ruộng.

Muốn có nước sản xuất, theo anh Tâm phải dẫn nước từ hệ thống sông Ngàn Sâu vào đồng. Quãng đường hơn 2km cần đầu tư đường ống, máy bơm và các công trình dẫn nước. Tuy nhiên do chưa có vốn, trong khi thôn không thể tự làm được nên bài toán thủy lợi vẫn bị bỏ ngỏ.

Mỗi khi bước vào vụ sản xuất, người bận nhất ở thôn Hương Thanh lại là anh Tâm. Vị trưởng thôn không bận vì phải xuống đồng cày cấy mà tất bật vì đi vận động người dân làm ruộng.

Theo anh Tâm, mỗi khi vào vụ, từ quy hoạch vùng sản xuất, cơ cấu giống đến lịch thời vụ đều được thông báo cụ thể. Thế nhưng khi bắt tay vào triển khai, cán bộ vẫn phải xuống tận từng thôn, từng hộ để vận động người dân tiếp tục bám ruộng. Không ít người tỏ ra e ngại, thậm chí hỏi thẳng: “Làm rồi lấy nước đâu mà tưới?”. Câu hỏi ấy cũng chính là điều khiến vị trưởng thôn không khỏi trăn trở bởi máy bơm, trạm bơm không có, cuối cùng vẫn phải trông vào ông trời.

Cánh đồng trũng tại thôn Hương Thanh hễ mưa lớn liên tục vài ngày là nước từ các vùng cao dồn xuống, ruộng có thể ngập. Có năm lúa sắp thu hoạch gặp bão mất trắng. Đến mùa hạn thì thiếu nước. Nông dân đứng giữa hai nỗi lo, trong khi vốn liếng bỏ ra cho một vụ lúa ngày càng lớn.

“Người ta đi làm thuê một ngày được vài trăm nghìn, làm ruộng cả vụ mà chẳng được bao nhiêu thì họ chọn đi làm ăn xa”, anh Tâm nói.

Ở Hương Thanh vẫn còn hơn 20 hộ thuộc diện nghèo và hơn 30 hộ cận nghèo. Những người già ở quê trông vào những đồng tiền con gửi về mỗi tháng. Còn những thửa ruộng từng nuôi sống cả làng thì ngày một vắng bóng người.

Nông dân không còn mặn mà

Cách đây vài năm, ông Nguyễn Văn Phương (thôn Hương Thanh) rời Sài Gòn trở về quê lập nghiệp. Ở quê có ruộng, người đàn ông ấy nghĩ cứ chịu khó làm ăn thì cũng đủ trang trải cuộc sống, chẳng cần phải đi đâu xa. Thế nhưng làm được một vụ, ông bắt đầu thấy nản vì nghề trồng lúa không còn dễ sống như trước.

Ông Phương nghiệm thấy để làm được một vụ lúa phải lo đủ thứ. Nào là tiền giống, phân bón, máy móc, nhân công rồi nước tưới. Mà trong sản xuất nông nghiệp có một thứ người dân không thể tính trước được đó là thời tiết. 

Ngày trước, gia đình ông làm 4 sào đất màu, 5 sào lúa. Ruộng nương khi ấy đủ nuôi 4 miệng ăn. Từ cày bừa, gieo cấy đến thu hoạch gần như việc gì cũng phải thuê. Ông Phương nhẩm tính, có năm giá lúa xuống thấp, mỗi sào lúa sau khi trừ các khoản chi phí có khi phải bù thêm 1 - 1,2 triệu đồng. “Làm mà phải bù lỗ thì đi làm thuê cho nhanh. Với nghề thợ xây mỗi ngày tôi cũng kiếm được 450.000 - 500.000 đồng”, ông nói.

Theo ông Nguyễn Trí Đồng, Phó Chủ tịch UBND xã Hà Linh, toàn xã hiện có khoảng 600ha đất sản xuất nông nghiệp, chủ yếu là đất trồng lúa. Thế nhưng người dân phần lớn chỉ gieo cấy một vụ. Đến vụ hè thu ruộng gần như bỏ không. Lý giải về tình trạng này, ông Đồng cho rằng thiếu nước tưới và thời tiết thất thường là những nguyên nhân chính khiến người dân không còn mặn mà với đồng ruộng.

Cũng theo ông Đồng, xã Hà Linh hiện có 25 hồ, đập phục vụ sản xuất. Tuy nhiên chỉ một hồ có dung tích hơn 1 triệu m3, còn lại trung bình chỉ khoảng 300.000 m3. Lượng nước từ các hồ, đập chỉ đủ tưới cho khoảng 50ha, diện tích còn lại gần như phải trông chờ vào nguồn nước tự nhiên.

“Sau vụ xuân, mực nước các hồ, đập giảm mạnh. Nguồn nước ngầm cũng khan hiếm nên sản xuất vụ hè thu rất khó khăn. Nếu không có mưa thì thiếu nước, mà mưa lớn kéo dài lại lo ngập úng”, ông Đồng trăn trở.

Không có nước ổn định, người dân cũng không dám mạnh tay đầu tư. Bởi bỏ tiền ra làm một vụ lúa mà cuối cùng lại phụ thuộc vào thời tiết thì chẳng ai dám làm. Trong khi đó, người trong độ tuổi lao động ở Hà Linh ngày một vắng. Nhiều người rời quê vào các khu công nghiệp, đi làm xây dựng hoặc tìm việc ở những địa phương khác. Công việc có thể vất vả nhưng tiền công nhìn thấy được, đều đặn hơn so với chờ một vụ lúa.

Theo ông Đồng, tình trạng bỏ ruộng vụ hè thu tại xã Hà Linh đã diễn ra nhiều năm. Thay vì cố gieo cấy cả hai vụ, người dân chuyển sang tập trung sản xuất vụ đông và đang trở thành vụ sản xuất chính trong năm.

Theo số liệu tổng hợp đến ngày 16/6/2026, toàn tỉnh Hà Tĩnh có 45.516ha lúa theo kế hoạch sản xuất vụ hè thu, trong đó đã gieo cấy được 43.590,9ha, đạt 95,77% kế hoạch.

Đáng chú ý, vẫn còn khoảng 1.527ha chưa được đưa vào sản xuất. Trong số này, một phần diện tích phải chuyển sang trồng màu, chuyển mục đích sử dụng đất hoặc phục vụ giải phóng mặt bằng với khoảng 289ha, phần diện tích còn lại không sản xuất do nhiều nguyên nhân, trong đó có tình trạng thiếu nước, hiệu quả sản xuất thấp.