Những ngộ nhận trong chăm sóc sầu riêng

Nếu đã biết những con đường để cadimi có thể đi vào hệ thống canh tác thì câu hỏi tiếp theo cũng là điều khiến nhiều nhà vườn trăn trở nhất: vì sao cùng điều kiện vùng trồng nhưng có vườn xuất hiện rủi ro cao hơn, có vườn lại duy trì ổn định?

Theo các chuyên gia, câu trả lời không nằm ở một yếu tố riêng lẻ. Các nguồn vật tư đầu vào, đặc tính đất, lịch sử canh tác và cách quản lý dinh dưỡng trong thời gian dài đều có thể ảnh hưởng đến khả năng cây hấp thu cadimi.

Điều đáng chú ý là một số tập quán chăm sóc lâu nay vốn được xem là “kinh nghiệm hiệu quả” đang bắt đầu được nhìn lại. Không phải cứ bón nhiều hơn thì cây khỏe hơn, và một sản phẩm không phải cứ ghi nhãn hữu cơ thì đất sẽ được cải tạo.

Ngộ nhận về humic và chế phẩm hữu cơ lỏng 

Trong vài năm gần đây, cùng với xu hướng giảm phụ thuộc vào phân hóa học, nhiều nhà vườn bắt đầu chuyển sang sử dụng các sản phẩm được quảng bá là hữu cơ. Nhưng theo các chuyên gia, đang tồn tại một sự nhầm lẫn khá phổ biến giữa phân hữu cơ thực sự với các chế phẩm hữu cơ dạng lỏng.

Ông Trần Thanh Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đồng Tháp cho biết, nhiều nhà vườn hiện sử dụng humic - dung dịch hữu cơ màu sẫm hoặc các chế phẩm hữu cơ nước và xem đây là giải pháp thay thế hoàn toàn cho phân hữu cơ truyền thống.

Theo ông, cách hiểu này chưa đầy đủ. Các chế phẩm hữu cơ lỏng có thể hỗ trợ hoạt động sinh lý của cây hoặc cải thiện khả năng trao đổi dinh dưỡng trong một số giai đoạn nhất định nhưng không đồng nghĩa với việc tái tạo cấu trúc đất.

Trong khi đó, điều đất canh tác lâu năm cần lại là sự bổ sung vật chất hữu cơ đủ lớn để phục hồi "sức khỏe". Đó là nguồn hữu cơ có xơ, có khả năng giữ ẩm, cải thiện độ tơi xốp, nâng khả năng đệm pH và tạo môi trường cho hệ vi sinh vật phát triển.

GS.TS Trần Văn Hâu (nguyên giảng viên cao cấp, Đại học Cần Thơ) cũng lưu ý, việc chỉ dựa vào tưới humic hoặc hữu cơ lỏng sẽ khó mang lại hiệu quả cải tạo vật lý đất như kỳ vọng. Đất không phục hồi chỉ vì đổi loại phân. Đất phục hồi khi cấu trúc đất được tái tạo.

Một kết quả khảo sát khác cho thấy bài toán không chỉ nằm ở loại vật tư mà còn nằm ở cách sử dụng.

Theo TS Trần Thị Mỹ Hạnh, Trưởng Bộ môn Bảo vệ thực vật - Viện Cây ăn quả miền Nam, khảo sát trên khoảng 90 vườn sầu riêng ghi nhận một xu hướng khá phổ biến. Đạm thường được đáp ứng đủ hoặc cao. Lân trong nhiều trường hợp được sử dụng vượt nhu cầu thực tế. Trong khi đó, kali và nhóm dinh dưỡng trung, vi lượng lại chưa được bổ sung tương xứng.

Theo nhóm nghiên cứu của TS Hạnh, mất cân đối dinh dưỡng kéo dài chưa thể đồng nghĩa với tồn dư cadimi trong trái, nhưng có thể ảnh hưởng đến trạng thái hấp thu của cây. Điều này khiến cách tiếp cận “thiếu gì bón nấy, yếu thì tăng liều” bắt đầu bộc lộ giới hạn. Trong điều kiện canh tác cường độ cao, cây không chỉ cần đủ dinh dưỡng mà cần trạng thái cân bằng.

Đáng chú ý, canxi, magie và kẽm được đánh giá có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng dinh dưỡng và theo phân tích chuyên môn có thể góp phần làm giảm nguy cơ cây hấp thu cadimi thông qua cơ chế cạnh tranh tại vùng rễ.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý hiệu quả thực tế còn phụ thuộc nền đất, chế độ nước và tổng thể quy trình canh tác. Không tồn tại một công thức chung áp dụng cho mọi vườn.

Vai trò quan trọng của pH đất

Một trong những nhân tố được nhắc nhiều nhất là vai trò của pH đất. Trước đây, nhiều nhà vườn quan tâm pH chủ yếu vì ảnh hưởng đến sinh trưởng hoặc khả năng hấp thu phân bón.

Nhưng với câu chuyện cadimi, pH còn mang ý nghĩa khác. Theo phân tích của các chuyên gia, khi đất chua hơn, cadimi có xu hướng chuyển sang trạng thái dễ hòa tan và tăng khả năng được rễ cây hấp thu. Điều này khiến những vườn canh tác kéo dài, phụ thuộc nhiều vào phân hóa học hoặc ít bổ sung hữu cơ đứng trước nguy cơ cao hơn bị tồn dư cadimi cao trên nông sản.

Ông Trần Thanh Tâm, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đồng Tháp cho rằng đây là lý do nhiều mô hình phục hồi đất hiện nay cần tập trung vào ba nhóm giải pháp: bổ sung hữu cơ khối lượng đủ lớn, kiểm soát pH đất, cải thiện tính chất vật lý đất. Theo ông, nếu chỉ nâng pH bằng vôi nhưng không cải thiện cấu trúc đất thì hiệu quả sẽ khó duy trì lâu dài. Điều người trồng cần không phải một chỉ số đẹp trong ngắn hạn mà là trạng thái đất ổn định nhiều năm.

Ông Nguyễn Văn Hạnh, nông dân trồng sầu riêng tại xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp đặt ra một vấn đề rất thực tế. Theo ông, khoảng cách giữa khuyến cáo kỹ thuật và điều kiện sản xuất thực tế hiện vẫn còn khá lớn. Việc duy trì pH đất ở mức mục tiêu trong thời gian dài không đơn giản với những vườn đã canh tác nhiều năm. Chi phí cải tạo đất cao, điều kiện mỗi vườn khác nhau và không phải hộ nào cũng đủ khả năng thử nghiệm. Người dân vì vậy mong muốn có những quy trình cụ thể hơn theo từng nhóm đất thay vì các hướng dẫn mang tính khái quát.

GS.TS Trần Văn Hâu cho rằng phục hồi đất là quá trình dài hạn. Không nên kỳ vọng đưa đất về trạng thái tối ưu chỉ sau một vụ xử lý. Hướng đi phù hợp là từng bước giảm nguồn nguy cơ đầu vào, cải thiện môi trường đất và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng theo hướng ổn định hơn. Với ngành hàng sầu riêng, áp lực từ cadimi đang buộc vùng trồng nhìn lại một câu chuyện cũ nhưng chưa bao giờ hết thời sự: đất không chỉ là nơi đặt bộ rễ mà là nền tảng quyết định chất lượng trái và khả năng cạnh tranh của cả vùng nguyên liệu.