Những ngày sông trơ đáy: [Bài 1] Sông cạn, sinh kế lao đao

Khác hẳn với hình ảnh dòng sông cuồn cuộn chảy thường thấy, những ngày này, sông Đà lại lộ ra một diện mạo hoàn toàn khác, mực nước xuống rất thấp khiến dòng chảy thu hẹp, nhiều khúc sông lộ những ghềnh cạn giữa lòng, thậm chí trơ cả đáy.

Bến đò thưa, nghề sông thất nghiệp

Một buổi trưa cuối tháng 3, tại bến đò Yên Mông (thuộc địa phận TP Hòa Bình cũ), không còn cảnh người qua lại tấp nập như trước. Mặt nước rút sâu để lộ những bãi bùn nhão nhoét. Chiếc thuyền nhỏ neo lặng lẽ, không một bóng khách.

Chị Bùi Thị Bình, người có hơn 20 năm làm nghề chèo đò ngang tại đây, ngồi thẫn thờ nhìn ra sông. “Nước cạn quá, thuyền không vào sát bến được. Khách ngại lội bùn, xe máy thì sợ sa lầy nên họ chuyển sang đi đường bộ, qua cầu Thống Nhất cho nhanh”, chị nói.

Theo chị Bình, trước đây mỗi ngày có thể chạy hàng chục chuyến đò vận chuyển khách sang sông, nhưng nay có hôm chỉ lèo tèo vài lượt khách. Thu nhập vì thế giảm hơn một nửa.

Không riêng gì nghề lái đò, các hoạt động vận tải trên sông cũng gần như “đóng băng”. Dọc theo tuyến sông từ khu vực Thanh Thủy ngược dòng lên phường Hòa Bình, nhiều tàu thuyền phải neo bờ dài ngày vì không đủ mớn nước để di chuyển.

Một chủ tàu chuyên vận tải vật liệu xây dựng chia sẻ: “Đi thì sợ mắc cạn, mà mắc cạn là có thể lật tàu bất cứ lúc nào. Nhiều chuyến hàng buộc phải hủy, chấp nhận mất hợp đồng còn hơn gặp rủi ro”.

Tình trạng tương tự diễn ra trên Sông Lô và Sông Gâm - các phụ lưu của sông Hồng. Lòng sông rộng nhưng nước ít, dòng chảy chia cắt thành nhiều nhánh nhỏ.

Anh Hoàng Đình Việt, một người dân sinh sống tại xã Chiêm Hóa (Tuyên Quang) cho biết, so với nhiều năm trước, mực nước sông Lô mùa khô năm nay xuống thấp hơn rõ rệt. “Trước đây nước sâu, thuyền bè qua lại bình thường. Giờ có đoạn phải đi vòng, có đoạn không thể đi được”, anh Việt chia sẻ.

Được biết, tuyến sông này bắt nguồn từ khu vực Hà Giang, chảy dọc theo quốc lộ 2, qua nhiều khu dân cư trước khi hợp lưu với sông Gâm rồi đổ về sông Hồng. Khi mực nước xuống thấp, hoạt động vận tải thủy, khai thác cát và đò ngang đều gặp khó khăn do tàu, thuyền khó di chuyển.

Làng vạn chài trầm lắng

Ven sông Đà, những làng vạn chài vốn quen với nhịp sống sông nước nay cũng trở nên trầm lắng. Ông Nguyễn Quế Đoàn, Tổ trưởng tổ dân phố 14, phường Hòa Bình (tỉnh Phú Thọ), cho biết: “Cả làng có 52 hộ, 192 nhân khẩu, sống chủ yếu bằng nghề đánh bắt và nuôi cá lồng. Giờ nước cạn, cá ít đi, việc đánh bắt khó khăn, bà con ai cũng lo”.

Những bè cá nằm chỏng chơ giữa dòng sông cạn. Nhiều hộ đã bắt đầu thu hoạch sớm, bán tháo để tránh thiệt hại vì lo mực nước còn tiếp tục hạ thấp.

“Chưa bao giờ tôi thấy sông Đà cạn như năm nay. Mọi năm có xuống thấp cũng không đến mức lộ cả bãi cát giữa dòng như bây giờ”, ông Đoàn nói thêm.

Dọc bờ trái sông, đoạn từ chân đập thủy điện Hòa Bình xuôi về phía Ba Vì (Hà Nội), hàng loạt cồn cát nổi lên, chia cắt dòng chảy thành nhiều nhánh nhỏ. Những “chướng ngại vật” tự nhiên này khiến giao thông đường thủy vốn đã khó khăn lại càng thêm nguy hiểm. 

Các bến bãi vật liệu xây dựng ven sông từng nhộn nhịp hoạt động bốc xếp hàng hóa nay trở nên thưa thớt. Những bãi tập kết cát sỏi, vật liệu xây dựng ven sông hoạt động cầm chừng do tàu thuyền ít cập bến. Các dịch vụ sửa chữa tàu thuyền, cung cấp nhiên liệu, quán ăn ven bến… cũng rơi vào cảnh ế ẩm. Thu nhập của nhiều hộ gia đình theo đó giảm sút rõ rệt.

Một lao động bốc xếp chia sẻ: “Trước đây mỗi ngày có vài chục chuyến hàng, giờ giảm còn một nửa. Có hôm không có việc, anh em phải về sớm”.

Vận tải đường sông "tê liệt" 

Sông Hồng - dòng sông lớn nhất vùng Đồng bằng Bắc Bộ với chiều dài 556 km. Dòng sông này có vai trò quan trọng, không chỉ cung cấp nước cho sản xuất, sinh hoạt mà còn là tuyến giao thông vận tải đường thủy quan trọng nối liền miền núi phía Bắc với đồng bằng và miền biển.

Trong những năm gần đây, sông Hồng ngày càng biến đổi với những dấu hiệu bất thường theo chiều hướng tiêu cực. Đó là tình trạng đáy sông bị tụt thấp dẫn đến mực nước bị hạ thấp theo. Điều này đã gây ra ảnh hưởng lớn tới đời sống cũng như sản xuất của người dân các tỉnh đồng bằng.

Những ngày gần đây, dọc tuyến sông Hồng chảy qua các tỉnh trung du và đồng bằng Bắc Bộ như Phú Thọ, Lào Cai, nhiều đoạn sông thu hẹp bất thường. Những bãi cát từng chìm sâu dưới nước nay nổi lên kéo dài hàng trăm mét, chia cắt dòng chảy thành những nhánh nhỏ. Tại khu vực cầu Phong Châu (Phú Thọ), từ trên cao nhìn xuống, lòng sông loang lổ những dải cát vàng, có nơi người dân có thể đi bộ ra giữa dòng – điều hiếm thấy trong ký ức của nhiều thế hệ.

Theo ghi nhận thực tế, mực nước tại nhiều trạm thủy văn đang ở mức thấp hơn trung bình nhiều năm. Dòng chảy suy giảm không chỉ làm biến đổi cảnh quan mà còn khiến những tuyến giao thông thủy vốn nhộn nhịp trở nên trầm lắng.

Từng là tuyến vận tải huyết mạch, thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, song hiện nay nhiều đoạn sông hiện lên những bãi đá, bãi cạn giữa dòng, khiến hành trình quen thuộc của các tàu hàng trở nên đầy bất trắc.

Ông Trần Văn Minh, thuyền trưởng một tàu hàng chuyên chạy vật liệu xây dựng tuyến Hòa Bình đi Phú Thọ - Hà Nội, cho biết việc di chuyển hiện nay rất khó khăn, nếu không muốn nói là nguy hiểm.  “Có đoạn nước nông quá, tàu phải đi rất chậm, thậm chí dùng sào để dò đường. Chỉ cần sơ suất là mắc cạn ngay”.

Do mực nước xuống thấp, nhiều tàu buộc phải giảm tải trọng để tránh chạm đáy. Điều này khiến chi phí vận chuyển tăng, trong khi hiệu quả kinh doanh lại giảm sút. Không ít chủ phương tiện đành cho tàu “nằm bờ”. Việc gián đoạn vận tải không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp mà còn tác động dây chuyền đến chuỗi cung ứng, đặc biệt là vật liệu xây dựng – mặt hàng phụ thuộc lớn vào hệ thống giao thông đường thủy.