Tôi sinh ra ở một vùng quê, nơi có cả núi, sông và những vùng đồng bằng nhỏ nằm xen lẫn, chạy men theo hai bờ của con sông. Dòng sông ấy đã đem tới nguồn nước và sự màu mỡ của phù sa để tạo nên những làng quê trù phú với cây trái tốt tươi quanh năm. Gia đình tôi là một trong số hàng ngàn hộ dân từ bao đời nay đã lập nghiệp trên mảnh đất này. Nhà nào cũng có một vuông đất đủ để dựng nhà cửa, lát một khoảng sân và còn dành một diện tích để làm vườn, trồng cây ăn quả...
Gia đình tôi cũng vậy. Một ngôi nhà mái ngói nhỏ, xinh xắn nằm nép mình dưới tán của biết bao cây ăn quả luôn sum suê, với mùa nào thức nấy. Hầu hết các loại cây ăn quả trong vườn nhà tôi đều thuộc dạng cổ thụ, có tuổi đời cả trăm năm, được trồng từ thời ông nội tôi; thậm chí một số cây còn được trồng từ trước khi ông nội tôi ra đời, nghĩa là do cụ nội tôi trồng.
Cây mít cổ thụ sum suê trái. Ảnh: Vườn của ngoại.
Ngày ấy, khu vườn không chỉ cho trái ngọt mà còn là nguồn sống của cả gia đình. Mỗi mùa nhãn, vải, mít, chuối... đến cũng là lúc cha mẹ có thêm tiền đong gạo, mua sách vở và lo việc học cho các con. Với nhiều gia đình nông thôn, khu vườn chính là "ngân hàng" bình dị, tích cóp từng mùa quả để vun đắp cuộc sống.
Trong vườn có vô số các loại cây ăn quả, từ những cây lâu niên như: mít, nhãn, vải, hồng xiêm, bưởi, khế, trứng gà (lê-ki-ma)... cho tới các loại cây ngắn ngày như: ổi, chuối, đu đủ... Hầu như quanh năm, lúc nào trong khu vườn nhà tôi cũng có các loại quả chín, nhưng nhiều hơn cả vẫn là mùa hè.
Mùa hè, với cái nắng oi nồng, có biết bao thứ hoa quả đồng loạt bước vào mùa thu hái. Những cây nhãn lồng, cây vải thiều cho thu sớm hơn cả. Chỉ mới chớm hè một thời gian ngắn là mùi nhãn, mùi vải chín bói đã thoảng bay qua khung cửa sổ vào nhà. Đêm nằm ngủ, chợt thức giấc, mẹ tôi thường bảo với bố: "Mùi nhãn, vải thơm thế này thì chỉ độ chưa đầy một tuần nữa là phải bẻ đem bán, chứ không thì chim với lũ dơi ăn hết mất".
Mẹ tôi lo là đúng, vì ngoài một ít ruộng đất ra thì cả sáu miệng ăn trong gia đình đều trông chờ vào những loại hoa quả trồng trong vườn để có nguồn thu lấy tiền đong gạo và chi tiêu nhiều thứ. Những hôm kế tiếp, bao giờ mẹ tôi cũng nhắc bố và mấy anh chị em chúng tôi làm phướn, hình nộm với những dải giấy đuôi nheo treo lên các cành vải, cành nhãn để đuổi dơi, chim. Việc làm hình nộm như vậy cũng chỉ hạn chế được phần nào, chứ đêm đêm các loài chim, nhất là lũ dơi ranh mãnh, vẫn mò tới ăn cơ man quả.
Mỗi buổi sáng vào thời điểm nhãn, vải chín, khi ngủ dậy, mấy anh chị em chúng tôi thường đứng quanh gốc cây nhặt những quả mà chim, dơi mổ rụng xuống khi chúng chưa kịp ăn hết. Loài dơi và chim quả là tinh khôn, bởi những quả nhãn, quả vải bị chúng làm rơi xuống đều chín mọng và thơm ngon. Có những hôm, mấy anh chị em chúng tôi chỉ cần nhặt những quả nhãn, quả vải mà chim, dơi đánh rơi dưới gốc ấy thôi cũng đủ no, đủ chán. Vì sợ chim, dơi ăn nhiều, có những năm khi mùa quả vừa chín tới, mẹ gọi người đến mua vải, nhãn sớm để đỡ thất thu phần nào.
Những mùa mít chín của suốt những năm tháng ấu thơ cũng khiến tôi luyến lưu nhiều hoài niệm. Ảnh: Vườn của ngoại.
Khi những cây nhãn, vải vừa được thu hoạch xong thì cũng là lúc gần chục cây mít mật, mít dai ở xung quanh bờ ao nhà tôi bước vào mùa chín rộ. Hầu như hôm nào cũng có mít chín, có bữa nhiều tới gần chục quả. Chiều nào, nếu không tự tay mẹ vỗ mít thì mẹ lại sai anh em chúng tôi ra vỗ xem có quả nào chín để sáng hôm sau mẹ mang ra chợ làng bán lấy tiền chi tiêu, mua sắm.
Tôi có kinh nghiệm vỗ mít lắm. Chỉ cần dùng bàn tay vỗ nhẹ vào thân quả, nghe phát ra tiếng "bồm bộp" thay vì "bình bịch" là biết quả đó đã chín. Dẫu quả chưa tỏa nhiều mùi thơm, nhưng chỉ cần cắt cuống, hạ xuống thì hôm sau đã có thể bổ ăn được ngay.
Mít là loài cây trồng rất hiệu quả về kinh tế, khi một cây có thể cho tới mấy chục, thậm chí cả trăm quả. Chỉ với gần chục cây mít trong vườn nhà tôi thôi mà mỗi vụ thu hoạch, số tiền mẹ bán mít cũng đủ mua được cả mấy tạ thóc. Số lương thực ấy gần đủ để cả nhà ăn trong mấy tháng.
Mít là loại quả mà mấy anh chị em chúng tôi rất thích bởi mùi thơm hấp dẫn và vị ngọt khó quên. Thế nhưng, dẫu có thèm đến mấy thì cũng chỉ ở thời khắc đầu mùa. Đến giữa mùa mít, do ăn nhiều đến chán nên có khi cả tuần trời mấy anh chị em chúng tôi chẳng buồn đòi bố mẹ bổ mít nữa.
Những mùa mít chín của suốt những năm tháng ấu thơ cũng khiến tôi luyến lưu nhiều hoài niệm. Đó là món hạt mít rang, hạt mít luộc luôn có mặt trong ngăn cặp sách những buổi tới trường để cả lũ bạn cùng ăn sau giờ ra chơi. Hay món xơ mít muối chua kho với cá, tép đồng mà mẹ thi thoảng vẫn chế biến, sao ngon, ngọt và thơm đến thế. Cho tới tận bây giờ, tôi vẫn không thể quên và vẫn ao ước được trở về tuổi thơ để được ăn món xơ mít mẹ nấu.
Những tán cây vườn ngoại khiến mùa hè dịu mát hơn. Ảnh: Vườn của ngoại.
Mùa hè chói chang còn là mùa của những loại quả như na, ổi, hồng xiêm, chuối và hàng đu đủ trĩu quả. Những thứ quả ấy dưới nắng vàng một thời gian là đồng loạt chín để rồi theo mẹ tôi ra phiên chợ làng mỗi sớm mai. Không biết đã bao nhiêu lần tôi được theo mẹ đi chợ bán hoa quả. Nhiệm vụ của tôi là đứng trông hàng, để ý khách chọn mua hoặc giúp mẹ nhận tiền. Lần nào bán xong, trên đường trở về, mẹ cũng mua cho tôi và mấy anh chị em ở nhà bao nhiêu thứ quà: nào bỏng nắm, kẹo bột, kẹo vừng, oản...
Cả một quãng đời tuổi thơ đi qua cùng biết bao mùa quả chín. Chính những kỷ niệm và sự gắn bó ấy đã khiến tôi luôn yêu khu vườn nơi quê nhà. Tôi cũng biết ơn khu vườn và những loại cây ăn quả ấy, bởi những mùa quả chín ngọt thơm đã mang lại sự sống cho gia đình tôi, để mấy anh chị em có tiền ăn học.
Chẳng vậy mà mỗi khi mùa hè tới, tôi lại nôn nao nhớ về quê, nơi có mảnh vườn rộng lớn với vô vàn cây trái đang vào mùa chín. Những lúc như vậy, tôi chỉ ước được trở về, đi giữa khu vườn nhà mình để tự tay hái và thưởng thức những loại quả mình yêu thích.
Tuổi thơ của nhiều người được lưu giữ bằng những mùi hương: mùi nhãn chín theo gió đêm, mùi mít thơm trước hiên nhà, vị hạt mít rang hay món xơ mít kho cá... Những hương vị ấy không chỉ thuộc về một khu vườn, mà còn trở thành ký ức bền lâu về gia đình, quê hương và những năm tháng không thể trở lại.
