Campylobacter là vi khuẩn gây tiêu chảy phổ biến nhất thế giới, nhưng các nhà khoa học cảnh báo mối đe dọa từ tác nhân này đang gia tăng khi ngành chăn nuôi gà phát triển theo hướng công nghiệp với quy mô ngày càng lớn.
Số lượng gà trên thế giới hiện đạt khoảng 27 tỷ con, gấp bảy lần so với những năm 1960. Ảnh: David Tadevosian/Alamy.
Nghiên cứu mới vừa được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences cho thấy môi trường chăn nuôi thâm canh không chỉ tạo điều kiện để vi khuẩn lây lan mà còn thúc đẩy quá trình tiến hóa, hình thành các chủng mới có khả năng kháng kháng sinh, khiến việc điều trị các ca bệnh nghiêm trọng ở người khó khăn hơn.
Môi trường thuận lợi cho vi khuẩn tiến hóa
Theo nghiên cứu, khi số lượng đàn gà tăng nhanh, các chủng Campylobacter từ chim hoang dã và gà có cơ hội tiếp xúc, trao đổi vật chất di truyền nhiều hơn. Quá trình này tạo điều kiện để vi khuẩn pha trộn, hình thành các biến thể mới và gia tăng khả năng thích nghi với môi trường chăn nuôi hiện đại.
Giáo sư Sam Sheppard, Đại học Oxford (Anh), tác giả chính của nghiên cứu ví các đàn gà quy mô lớn như một "cái nôi" cho sự tiến hóa của vi khuẩn. Theo ông, khi nhiều chủng vi khuẩn cùng tồn tại trong một đàn gà với số lượng lớn, chúng dễ dàng lai tạo với nhau và tạo ra những chủng mới khó kiểm soát hơn.
Campylobacter hiện là nguyên nhân vi khuẩn phổ biến nhất gây tiêu chảy trên toàn cầu. Riêng tại Vương quốc Anh, số ca viêm dạ dày ruột do vi khuẩn này gây ra mỗi năm cao gấp ba lần tổng số ca bệnh do các vi khuẩn lây truyền qua thực phẩm khác cộng lại.
Khoảng 60-80% trường hợp nhiễm bệnh được cho là bắt nguồn từ thịt gà sống. Theo nhóm nghiên cứu, ngay cả khi thịt được nấu chín hoàn toàn, vi khuẩn vẫn có thể lây sang thực phẩm hoặc dụng cụ chế biến nếu nước từ thịt sống bắn ra trong quá trình sơ chế.
Phần lớn người nhiễm Campylobacter có thể tự hồi phục, nhưng một số trường hợp vẫn cần điều trị bằng kháng sinh. Điều đáng lo ngại là nhiều chủng vi khuẩn hiện đã xuất hiện khả năng kháng thuốc, khiến hiệu quả điều trị giảm sút và làm tăng nguy cơ đối với các ca bệnh nặng.
Quy mô sản xuất càng lớn, rủi ro càng tăng
Nghiên cứu cho thấy sự bùng nổ của ngành chăn nuôi gà công nghiệp đã làm thay đổi đáng kể quá trình tiến hóa của Campylobacter. Kể từ những năm 1960, tổng đàn gà trên thế giới đã tăng gấp bảy lần, lên khoảng 27 tỷ con và hiện chiếm tới 70% tổng sinh khối các loài chim trên Trái Đất.
Cùng với đó, việc lai tạo các giống gà tăng trưởng nhanh và mô hình nuôi mật độ cao đã giúp đáp ứng nhu cầu thực phẩm nhưng cũng làm gia tăng những rủi ro mới về sức khỏe.
Để đánh giá sự thay đổi này, các nhà khoa học đã phân tích gần 2.800 bộ gen Campylobacter thu thập từ gà và chim hoang dã tại 30 quốc gia trong giai đoạn 1979-2024.
Kết quả cho thấy trước khi gà được thuần hóa, các chủng vi khuẩn thường gắn với từng loài chim và hiếm khi lây nhiễm chéo. Tuy nhiên, kể từ năm 1900, tần suất lây truyền giữa gà và chim hoang dã đã tăng khoảng 100 lần và vẫn tiếp tục gia tăng trong những thập kỷ gần đây.
Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện nhiều thay đổi di truyền giúp Campylobacter thích nghi tốt hơn với môi trường chăn nuôi công nghiệp. Đáng chú ý là các gen liên quan đến khả năng kháng kháng sinh xuất hiện ngày càng nhiều, giúp vi khuẩn tồn tại trong điều kiện các hệ thống chăn nuôi thường xuyên sử dụng kháng sinh để thúc đẩy tăng trưởng hoặc kiểm soát dịch bệnh.
Theo các nhà khoa học, chính quy mô sản xuất ngày càng lớn đang tạo ra áp lực tiến hóa đối với vi khuẩn. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các chủng Campylobacter mới mà còn đặt ra thách thức lớn hơn đối với công tác phòng, chống bệnh truyền qua thực phẩm và kiểm soát tình trạng kháng kháng sinh trong tương lai.
