Từ đầu năm đến nay, nhiều vụ thực phẩm ngâm, tẩm hóa chất quy mô lớn khiến dư luận lo ngại được phát hiện trên địa bàn TP.HCM. Từ hàng nghìn tấn ốc bươu ngâm “thủy tinh lỏng”, mì tươi chứa hàn the, hóa chất công nghiệp đến thịt bò giả được xử lý bằng phụ gia độc hại… cho thấy thủ đoạn sử dụng hóa chất trong chế biến thực phẩm ngày càng tinh vi.
Bên cạnh đó, thời gian qua đã ghi nhận nhiều vụ việc liên quan đến bánh mì, thức ăn đường phố, thậm chí cả bữa ăn học đường với các trường hợp nghi ngờ ngộ độc thực phẩm.
Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM Phạm Khánh Phong Lan. Ảnh: Nguyễn Thủy.
"Chiếc bẫy" mang tên phụ gia giá rẻ
Trước thực trạng này, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM Phạm Khánh Phong Lan thẳng thắn nhìn nhận, an toàn thực phẩm hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề, thách thức đáng lo ngại, đòi hỏi phải đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ song song. Đó là, kiên quyết và kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm; đồng thời, chủ động xây dựng môi trường thực phẩm sạch, an toàn cho cộng đồng.
Theo bà Lan, nguy cơ mất an toàn thực phẩm hiện nay vẫn rất đáng báo động, nhất là trong thời điểm nắng nóng kéo dài khiến thực phẩm dễ hư hỏng, nhiễm khuẩn. Đáng lo hơn, nếu một số doanh nghiệp và hộ kinh doanh vẫn chạy theo lợi nhuận, bất chấp sức khỏe người tiêu dùng thì các vi phạm về an toàn thực phẩm sẽ còn tiếp diễn.
"Cơ quan quản lý Nhà nước không trực tiếp sản xuất hay kinh doanh thực phẩm, trách nhiệm này thuộc về doanh nghiệp và hộ kinh doanh trên địa bàn. Tuy nhiên, nhiệm vụ của cơ quan quản lý là tạo điều kiện để các đơn vị làm đúng, làm tốt và tuân thủ quy định về an toàn thực phẩm", bà Lan nói và cho biết thêm, không khó để bắt gặp những thực phẩm có màu sắc bắt mắt, hương vị đậm đà, thời gian bảo quản kéo dài bất thường. Đằng sau đó, đôi khi là sự hiện diện của các loại phụ gia không rõ nguồn gốc.
Dẫn câu chuyện tại chợ Kim Biên - nơi nhiều năm qua luôn bị dư luận đặt dấu hỏi về thị trường hóa chất, phụ gia, bà Lan cho biết, điều đáng lo hiện nay là ranh giới giữa phụ gia thực phẩm và phụ gia công nghiệp đang bị đánh tráo ở một số nơi.
“Phụ gia thực phẩm thường đắt hơn nhưng an toàn hơn. Trong khi đó, phụ gia công nghiệp rẻ tiền hơn rất nhiều, hình thức có thể giống nhau nhưng chứa nhiều tạp chất, tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc và ảnh hưởng sức khỏe lâu dài”, bà Lan nói.
Theo giới chuyên môn, phụ gia thực phẩm được phép sử dụng phải nằm trong danh mục cho phép, có liều lượng rõ ràng và được kiểm soát nghiêm ngặt. Ngược lại, phụ gia công nghiệp vốn dùng cho các ngành sản xuất khác như dệt nhuộm, tẩy rửa, công nghiệp hóa chất… tuyệt đối không được dùng trong thực phẩm.
Thế nhưng, vì lợi nhuận, một số cơ sở sản xuất vẫn bất chấp thay thế phụ gia đạt chuẩn bằng hóa chất giá rẻ nhằm giảm chi phí, tăng độ hấp dẫn cho sản phẩm.
Điều nguy hiểm nằm ở chỗ, những độc chất này không phải lúc nào cũng gây ngộ độc cấp tính ngay lập tức. Người tiêu dùng có thể không đau bụng, không nôn ói sau bữa ăn, nhưng các hóa chất độc hại sẽ âm thầm tích tụ trong gan, thận, máu qua nhiều năm.
Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM cho biết, TP.HCM sẽ tăng cường kiểm tra bếp ăn trường học, giám sát đơn vị cung cấp suất ăn và kêu gọi phụ huynh cùng theo dõi chất lượng bữa ăn học sinh. Ảnh: N.Minh.
"Nhiều người chỉ chú ý đến các vụ rối loạn tiêu hóa, đau bụng, nôn ói do thực phẩm nhiễm vi sinh vật, nhưng đó mới chỉ là phần nổi. Điều đáng lo hơn là các độc chất tích lũy lâu dài như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất cấm trong thịt, cá, hải sản… Những chất này âm thầm tích tụ nhiều năm rồi mới phát bệnh”, bà Lan cảnh báo.
"Lỗ hổng" từ cơ chế tự công bố
Theo bà Lan, một thực tế khó phủ nhận là người tiêu dùng hiện nay luôn muốn thực phẩm phải ngon, đẹp và rẻ. Chính áp lực đó vô tình tạo ra “đất sống” cho thực phẩm kém chất lượng.
“Thực phẩm an toàn luôn đi kèm chi phí tương xứng, không thể vừa ngon vừa rẻ bằng mọi giá”, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM nói và cho biết thêm, trong bối cảnh giá nguyên liệu, chi phí vận hành, nhân công đều tăng, nhiều cơ sở nhỏ lẻ dễ bị cuốn vào cuộc cạnh tranh giá rẻ.
Để tồn tại, một số nơi tìm cách cắt giảm chất lượng nguyên liệu, sử dụng phụ gia không đạt chuẩn hoặc kéo dài thời gian sử dụng thực phẩm bằng hóa chất. Đó cũng là lý do thị trường xuất hiện ngày càng nhiều thực phẩm có màu sắc quá tươi, mùi thơm quá nồng hoặc bảo quản quá lâu nhưng vẫn “như mới”.
Theo các chuyên gia an toàn thực phẩm, điều đáng lo không chỉ nằm ở hàng quán nhỏ lẻ mà còn ở các bếp ăn tập thể. Chỉ cần một khâu mất vệ sinh trong quy trình chế biến số lượng lớn, vi khuẩn có thể phát triển rất nhanh, đặc biệt trong điều kiện thời tiết nắng nóng.
TP.HCM với hơn 14 triệu dân, thói quen ăn uống, điều kiện vệ sinh chưa đồng đều, cộng với những tiêu cực trong lựa chọn đơn vị cung cấp suất ăn nên nguy cơ vẫn còn hiện hữu. Mật độ tiêu thụ thực phẩm khổng lồ mỗi ngày khiến áp lực kiểm soát càng nặng nề hơn.
Một trong những bất cập lớn hiện nay, theo Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, nằm ở cơ chế tự công bố sản phẩm.
Theo quy định, doanh nghiệp khi đưa sản phẩm ra thị trường phải kê khai thành phần phụ gia và có phiếu kiểm nghiệm. Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng là đơn vị tự lấy mẫu, tự mang đi kiểm nghiệm rồi nộp hồ sơ khi đạt yêu cầu.
“Có trường hợp mẫu đem kiểm nghiệm khác với sản phẩm thực tế lưu hành trên thị trường. Vì vậy, hồ sơ đầy đủ chưa chắc phản ánh đúng chất lượng sản phẩm”, bà Lan thẳng thắn nhìn nhận và thông tin thêm, từ năm 2018 đến nay, riêng TP.HCM đã tiếp nhận khoảng 300.000 hồ sơ tự công bố sản phẩm. Con số khổng lồ này khiến công tác hậu kiểm trở thành áp lực rất lớn trong khi nguồn lực thanh tra, kiểm nghiệm còn hạn chế.
Mặt khác, việc kiểm tra đột xuất, lấy mẫu diện rộng đòi hỏi kinh phí, nhân lực và thời gian rất lớn. Trong khi đó, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi.
Theo bà Lan, sửa đổi Luật An toàn thực phẩm trong thời gian tới cần hướng tới việc rút ngắn quy trình xử lý, tăng tính răn đe và siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp. Không chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý, mà người tiêu dùng cũng đóng vai trò quyết định trong cuộc chiến chống thực phẩm bẩn.
“Khi thực phẩm sạch chiếm lĩnh thị trường thì thực phẩm bẩn sẽ bị đẩy lùi. Người tiêu dùng chỉ có một cái dạ dày, nếu đã lựa chọn thực phẩm an toàn thì hàng kém chất lượng sẽ không còn chỗ tồn tại”, bà Lan nói.
Cuộc chiến với thực phẩm bẩn không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là bài toán về đạo đức kinh doanh, ý thức tiêu dùng và sự minh bạch của cả chuỗi cung ứng thực phẩm.
