Người Mông Nà Hẩu giữ rừng: [Bài 2] Cúng, cử, kiêng, giữ, xử

Cúng sống rồi cúng chín

Nghi lễ cúng rừng của người Mông ở Nà Hẩu (xã Tân Lợi, tỉnh Lào Cai) vừa là tín ngưỡng, vừa là tri thức bản địa có từ lâu đời, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nghi lễ này còn gọi là Tết rừng, được tổ chức vào những ngày cuối tháng Giêng âm lịch hàng năm tại các khu rừng thiêng. Đây là nét văn hóa độc đáo, đặc sắc, thể hiện sự tôn thờ Thần đất, Thần nước, Thần rừng, Thần cây…

Nà Hẩu nằm trong vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, với diện tích tự nhiên hơn 5.640ha, trong đó rừng tự nhiên đặc dụng hơn 4.500ha. Toàn thôn Nà Hẩu có hơn 500 hộ dân với hơn 2.500 nhân khẩu; 100% là người dân tộc thiểu số; người Mông chiếm trên 90% dân số, chủ yếu sinh sống tại 3 thôn Ba Khuy, Trung Tâm, Bản Tát. Dù cuộc sống của đồng bào còn nhiều khó khăn nhưng họ luôn giữ trọn lời thề với các vị thần sẽ gìn giữ bảo vệ rừng.

Người dân ở đây quan niệm rừng là nơi trú ngụ của các vị thần, trong đó có Thần rừng nên hàng năm, cộng đồng người Mông tổ chức nghi lễ thờ cúng Thần rừng, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cây cối tốt tươi, cầu sức khỏe và người người, nhà nhà được yên vui, ấm no và hạnh phúc.

Theo các già làng kể lại, nghi lễ cúng rừng xuất hiện từ khi người Mông di cư đến Nà Hẩu lập làng, lập bản. Theo thời gian, nghi lễ trở thành nét sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng dân gian, rồi hình thành nên lễ hội, lễ hội là nét văn hóa đặc sắc của người Mông nơi đây.

Lễ hội cúng rừng Nà Hẩu ngày nay được tổ chức tại 3 khu rừng cấm - rừng thiêng của 3 thôn Ba Khuy, Trung Tâm và Bản Tát. Vào lễ cúng rừng, người dân sẽ chọn khu rừng thiêng có địa thế đẹp nhất, nơi có nhiều cây cổ thụ lớn, hàng trăm năm tuổi. Địa thế được chọn phải hội tụ đầy đủ ba loại Linh khí: Thiên khí, Địa khí và Nhân khí hòa hợp. 

Lễ cúng rừng mở đầu bằng phần rước ảnh Bác Hồ và rước lễ vật lên khu rừng cấm. Nghi thức rước lễ được thực hiện trong không khí trang nghiêm, mang ý nghĩa thiêng liêng với ngụ ý báo cáo với Thần rừng, với đất trời và Bác Hồ chứng giám cho việc cộng đồng dân cư tổ chức Tết rừng.

Lễ vật để dâng cúng Thần rừng gồm một cặp gà trống - mái, một con lợn đen, vàng, rượu, hương, giấy bản… Đến giờ lành, Thầy cúng của bản kính cẩn dâng hương, gõ mõ bốn phương, tám hướng và khấn mời Thần rừng về hưởng lễ vật, phù hộ, che chở, ban lộc rừng cho người dân; cầu cho mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu… Nghi lễ cúng rừng gồm 2 phần: Cúng sống và cúng chín. 

Đối với phần cúng sống, sau khi xếp lễ vật, thầy Mo bắt đầu thổi một hồi tù và báo hiệu lễ cúng bắt đầu. Thầy Mo vừa cúng vừa gõ mõ quay theo bốn hướng, từ Đông sang Tây, vừa gõ vừa khấn bằng tiếng Mông. Tiếp đó, thầy Mo bắt hai con gà sống, con gà trống màu trắng để bên phải, con gà mái màu đen hoặc vàng ở bên trái đầu quay vào bàn thờ. Theo quan niệm của đồng bào Mông thì con gà trống màu trắng thể hiện cho sự trong trắng tinh khiết thờ Thần nước, con gà mái màu đen hoặc vàng như màu của đất thờ Thần đất, Thần cây. Sau lễ tế gà sống, thầy cúng gõ mõ để báo hiệu tiếp tục lễ tế lợn sống.

Kết thúc phần lễ cúng sống, các phụ lễ mang gà và lợn làm thịt, sắp đồ lễ chín chuẩn bị cho phần cúng chín. Nghi lễ cúng chín mang ý nghĩa tiễn đưa Thần rừng sau khi chứng kiến tấm lòng thành của dân bản. Sau khi những lễ vật cúng tế đã chế biến xong, thầy Mo tiếp tục cúng chín. Trong nghi lễ cúng chín, mâm lễ vật gồm hai con gà đã luộc chín, thủ lợn luộc chín.

Cúng xong là kiêng rừng

Sau khi cúng xong, phụ lễ hạ các lễ vật, còn Thầy mo đốt tiền mã rồi gõ ba hồi mõ và thổi ba hồi tù và báo hiệu Lễ cúng rừng đã kết thúc, đồng thời tiễn đưa các vị thần linh về nơi trú ngụ. Tại các điểm cúng rừng, thầy Mo và người dân trải lá cùng ngồi xuống để họp làng, đánh giá tình hình bảo vệ rừng năm qua. Sau đó, Trưởng thôn và nhân dân bầu ra Tổ tự quản bảo vệ rừng năm mới (trước đây người Mông gọi là chủ rừng) của thôn, gồm: 4 người đàn ông là những người mạnh mẽ, am hiểu về cây rừng và hiểu tập quán của bà con trong thôn. Bốn người này sẽ làm việc: Cắm mốc các vị trí rừng để cấm rừng và bảo vệ rừng trong thời gian tới.

Sau khi bầu xong tổ tự quản của năm, tại điểm cúng rừng, nhân dân sẽ cùng nhau hát ca, chơi các trò chơi dân gian và tổ chức ăn tết trên rừng. Sau ngày làm lễ cúng rừng sẽ là 3 ngày kiêng rừng. Tục kiêng rừng gồm các nội dung: Phía ngoài rừng, bà con không được hái lá, hái rau, không được đào bới đất, không phơi quần áo ngoài giọt gianh mái nhà. Đặc biệt, trong 3 ngày này, không ai được phép vào rừng. Trong thời gian kiêng rừng, nếu người dân phát hiện ai đó vi phạm những điều cấm đã được cam kết thì sẽ bị Tổ tự quản xử lý. Tục phạt với người vi phạm là người đó phải nộp 1 con lợn, 1 đôi gà cúng, mời một số thành phần trong thôn hoặc mời cả làng ăn cùng.

Lễ cúng rừng của người Mông ở Nà Hẩu, xã Tân Lợi, tỉnh Lào Cai đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ cúng rừng không chỉ có ý nghĩa bảo vệ tài nguyên rừng theo hướng phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học rừng mà còn giáo dục các cộng đồng dân tộc, nhất là giáo dục thế hệ trẻ tình yêu và trách nhiệm bảo vệ môi trường thiên nhiên nói chung và tài nguyên rừng nói riêng. Lễ cúng rừng của người Mông ở Nà Hẩu càng có ý nghĩa hơn trong bối cảnh suy giảm đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu ảnh hưởng tiêu cực tới rừng.

Từ tín ngưỡng dân gian cộng với tri thức bản địa và tinh thần học tập, làm theo lời Bác Hồ dạy, những cánh rừng ở Nà Hẩu nhiều đời nay được bảo vệ nghiêm ngặt, gìn giữ xanh tươi. Mô hình giữ rừng của người Mông ở Nà Hẩu vì thế cần được phổ biến, nhân rộng trong các cộng đồng có rừng./.