Từ trăn trở với dự báo mưa lũ
Gặp ông Văn Phú Chính, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Tư vấn và Phát triển kỹ thuật tài nguyên nước (WATEC), khó ai nghĩ ông đã gần 70 tuổi. Nụ cười hiền, giọng nói sôi nổi, dáng đi nhanh nhẹn của một người luôn mang trong tim ngọn lửa cống hiến chưa bao giờ lụi – thứ năng lượng khiến ông luôn trẻ hơn tuổi, và thôi thúc ông không dừng lại.
Ít ai biết, trước khi bước vào con đường khởi nghiệp công nghệ, ông từng là Cục trưởng Cục Phòng, chống thiên tai (Bộ NN&PTNT nay là Bộ NN-MT) – người đã dành hơn nửa đời mình sống cùng lũ, bão và những trận sạt lở khốc liệt ở miền Trung.
Ông Văn Phú Chính trong một chuyến đi kiểm tra công tác phòng chống thiên tai với cố Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Huy Ngọ tại Huế. Ảnh: NVCC.
Ông Chính kể: Suốt những năm tháng giữ trọng trách tại Cục, theo chân các Bộ trưởng đi kiểm tra, khắc phục sau thiên tai, không ít lần ông trực tiếp chứng kiến những cơn bão dữ, những dòng nước lũ cuốn phăng làng mạc, tài sản và sinh mạng con người. Mỗi chuyến đi là một lần trăn trở day dứt. Ông nhận thấy công tác dự báo và cảnh báo mưa lũ vẫn còn nhiều bất cập, đặc biệt trong hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn – nền tảng của mọi dự báo sớm.
“Năm 2017, tôi xin nghỉ hưu trước tuổi. Cứ tưởng sẽ an nhàn, nhưng trăn trở về dự báo mưa lũ vẫn đeo đẳng. Tôi tự hỏi: Vì sao sau bao nhiêu năm, chúng ta vẫn bị động ứng phó trước thiên tai, đặc biệt là mưa lũ. Cơ sở dữ liệu để hỗ trợ đưa ra quyết định ứng phó với mưa lũ là thông tin quan trắc về lượng mưa, ngập lụt theo thời gian thực nhưng mật độ trạm đo mưa ở nước ta rất thưa”, ông Chính nhớ lại.
Trăn trở thôi chưa đủ, ông bắt tay hành động. Thời điểm đó, các trạm đo mưa ở Việt Nam chủ yếu là thủ công hoặc nhập ngoại, vừa tốn kém vừa không làm chủ công nghệ nên thường hoạt động không ổn định, một số lớn trạm đo mưa tự động lúc bấy giờ chỉ “sống” được vài mùa mưa rồi lại hỏng.
Ông Văn Phú Chính chia sẻ dữ liệu thiên tai từ thiết bị đo mưa, giám sát ngập lụt đã được cập nhật trên app điện thoại di động. Ảnh: Lan Anh.
Trước đó, khi chuẩn bị làm thiết bị đo mưa tự động, ông Chính bắt đầu “trình làng” mô hình “thùng đo mưa nhân dân” – loại thiết bị đơn giản, dễ sử dụng, thí điểm tại Hà Tĩnh và Bình Định với 80 trạm và hiện nay một số địa phương, đơn vị vẫn đang sử dụng. Dù chỉ là bước đầu, sáng kiến này đã tạo sự khác biệt so với phương pháp truyền thống, không cần quá nhiều thiết bị rườm rà. Tuy nhiên, hạn chế vẫn còn: dữ liệu cập nhật 6 tiếng/lần, thủ công, độ chính xác và kịp thời chưa đáp ứng được yêu cầu dự báo sớm.
Và mỗi giới hạn chỉ là điểm khởi đầu cho một hành trình khác. “Nếu cái cũ chưa đủ tốt, thì mình phải làm ra cái mới tốt hơn”, ông nói. Không chấp nhận dừng lại, ông và đội ngũ kỹ sư trẻ của WATEC bắt tay vào một giấc mơ táo bạo - tạo ra một thiết bị đo mưa tự động ứng dụng công nghệ IoT, tiết kiệm năng lượng và giá cả phù hợp, chủ động công nghệ và tiện lợi trong sử dụng, vận hành, bảo trì.
Ông đã tìm đến Trung tâm Vi mạch Đà Nẵng, nơi có thể giúp biến ý tưởng thành hiện thực, nhưng khi bước vào, thử thách đầu tiên lại là những… con số. “Họ bảo: Muốn làm chuyên nghiệp, phải sản xuất 200 bộ. Mà khi đó, tiền bạc gần như không có. Nhưng tôi nghĩ, nếu cứ sợ, thì chẳng bao giờ bắt đầu được. Thế là tôi quyết tâm làm”. Từ đó, thiết bị đo mưa tự động VRAIN chính thức ra đời.
Đến hệ thống đo mưa Vrain 4.0
Theo ông Chính, khi phát triển trạm đo mưa VRAIN, có mấy vấn đề mà ông cần tạo sự khác biệt để khắc phục các nhược điểm của các trạm đo mưa tự động đã lắp đặt ở nước ta trước đó là: Bộ thu thập và truyền dữ liệu (Datalogger) chỉ kết nối quan trắc một yếu tố mưa, từ đó tiết kiệm năng lượng và dùng Pin litium để có thể đảm bảo các trạm đo mưa Vrain hoạt động liên tục từ 30-45 ngày khi mất nguồn điện ( do bão lũ..).
Các trạm đo mưa VRAIN phải được xây dựng thành hệ thống dữ liệu lớn ở phạm vi toàn quốc phục vụ công tác dự báo, cảnh báo, chỉ đạo chỉ huy phòng chống thiên tai của các cơ quan, đơn vị ở Trung ương và phải có ứng dụng trên điện thoại thông minh để mọi người dân dễ dàng nhận thông tin lượng mưa và cảnh báo mưa lớn theo thời gian thực.
Nhân viên Công ty CP Tư vấn và phát triển kỹ thuật tài nguyên nước (WATEC) đang kiểm tra trạm đo mưa tự động và trạm cảnh báo mưa vượt ngưỡng. Ảnh: Lan Anh.
Nhớ lại những ngày đầu giới thiệu khi mang sản phẩm đi giới thiệu, không ít địa phương nghi ngại: “Trạm tự động à, lắp được một năm rồi hỏng như mấy cái trước thì ai dám đầu tư?”. Ông Chính chỉ cười, rồi nghĩ ra một cách mà chưa đơn vị công nghệ nào dám làm: cho thuê dịch vụ. “Bình Định là nơi đầu tiên cho thuê 20 trạm đo mưa. Tôi nói với lãnh đạo tỉnh: nếu hỏng, tôi chịu; còn hoạt động tốt, anh trả tiền. Thế là thành công”, ông kể.
Thậm chí, WATEC còn dám đưa ra cam kết: bảo hành, bảo trì trọn đời. Mỗi trạm hỏng, mất, cháy đều được thay mới, chỉ với một nguyên tắc bất di bất dịch là dữ liệu không được gián đoạn. “Cái tôi muốn tạo ra không phải là lợi nhuận, mà là hiệu quả xã hội. Khi người dân biết mưa ở đâu, bao nhiêu, khi họ có thể nhìn thấy nguy cơ lũ đến trước, thì họ sẽ không còn là nạn nhân, mà là những người chủ động ứng phó,” ông Chính tự hào nói.
Thông qua việc ghi nhận lượng mưa theo thời gian thực từ các trạm đo mưa tự động, các cơ quan chuyên môn có thể đưa ra cảnh báo sớm chính xác, giúp chính quyền địa phương chủ động ứng phó và người dân phòng tránh kịp thời trước nguy cơ lũ quét, sạt lở đất. Chẳng hạn, trong mùa mưa bão, nếu lượng mưa được ghi nhận vượt ngưỡng 50mm trong một giờ, hệ thống sẽ tự động phát tín hiệu, cho phép cơ quan chức năng cảnh báo di dời, hướng dẫn người dân chủ động các biện pháp an toàn.
Ông Văn Phú Chính và lô hàng tháp báo lũ thông minh của WATEC được xuất khẩu đi Philippines. Ảnh: Lan Anh.
Nhưng ý nghĩa của VRAIN không dừng lại ở con số hay thiết bị. “Không chỉ để biết trời đang mưa bao nhiêu, mà để người dân biết họ phải làm gì khi mưa đến,” ông Văn Phú Chính từng nói. Nhờ công nghệ này, mỗi giọt mưa đều có giá trị: dữ liệu không chỉ phục vụ ngành khí tượng – thủy văn mà còn hỗ trợ nông nghiệp, sản xuất và đời sống dân sinh. Thông qua App VRAIN, người nông dân có thể biết lượng mưa 4 ngày mưa trước đó và lượng mưa đến thời điểm hiện tại để chủ động xác định thời điểm gieo trồng, thu hoạch, tránh thiệt hại vì mưa lớn theo đúng phương châm “xanh nhà hơn già đồng”.
Công nghệ để phục vụ cộng đồng
Đến nay, hệ thống VRAIN đã phát triển lên 2.800 trạm phủ khắp cả nước, từ đồng bằng đến miền núi. Hệ thống này kết nối tất cả các trạm đo mưa tự động về phòng chống thiên tai của các tỉnh, các hồ chứa thành một mạng lưới để phục vụ chung cho các cơ quan phòng chống thiên tai, khí tượng thủy văn.
Các điểm đo mưa được đặt ngay tại UBND xã, trường học, trạm y tế... nên vừa giảm chi phí, vừa nâng cao được ý thức của cộng đồng. Tất cả tạo nên một cơ sở dữ liệu quốc gia về mưa, được vận hành bởi người Việt, phục vụ người Việt. Dữ liệu được tích hợp thành một hệ thống chung được Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng chống thiên tai sử dụng trực tiếp trong công tác chỉ huy điều hành, đặc biệt trong các đợt mưa bão lớn.
Điều đáng nói là, mọi dữ liệu đều được chia sẻ công khai trên website www.vrain.vn và ứng dụng di động VRAIN. Từ nhà quản lý đến người dân không cần đăng nhập, không cần mật khẩu, ai cũng có thể theo dõi lượng mưa nơi mình sống; khi lượng mưa vượt ngưỡng, hệ thống đổi màu cảnh báo và phát tín hiệu tức thời. Với ông Văn Phú Chính, công nghệ không chỉ để kinh doanh mà còn để chia sẻ tri thức, giảm tổn thất và cứu người.
Tháp cảnh báo lũ được lắp đặt tại nhiều điểm tại địa bàn Đà Nẵng. Ảnh: Lan Anh.
“Chúng tôi muốn người dân là người sử dụng và thụ hưởng. Tất cả người dân, ai cũng có thể mở app VRAIN để xem nơi mình đang sống mưa bao nhiêu, có nguy cơ ngập không,” ông Chính nói, giọng hào sảng.
“Mưa phải có dữ liệu, ngập lụt phải có dữ liệu. Phải làm thật tốt công tác dữ liệu, vì không có dữ liệu thì không có mô hình nào tốt. Dự báo, cảnh báo thiên tai chỉ thực sự hiệu quả khi chúng ta xây dựng được mạng lưới trạm đo dày đặc, ứng dụng công nghệ hiện đại và tự động hóa”, ông Văn Phú Chính nói.
Không còn cảnh “bắc thang lên hỏi ông Trời”, người dân từ thành thị đến nông thôn, nhất là tại Đà Nẵng, nay đã có thể “đếm mưa, đếm gió” ngay trên điện thoại. Hệ thống dữ liệu của Trung tâm Giám sát và Điều hành thông minh (IOC) thành phố tích hợp thông tin từ 81 trạm đo mưa, 8 trạm đo mực nước, 22 tháp báo lũ, 56 tháp cảnh báo ngập, cùng 1 trạm phát thanh cảnh báo sạt lở đất. Mỗi con số, mỗi tín hiệu ấy – là một “người gác mưa” âm thầm bảo vệ cộng đồng.
Ở vùng cao Trà Leng phía tây Đà Nẵng, nơi từng chứng kiến trận lũ bùn đá kinh hoàng năm 2020, hai trạm đo mưa tự động và các điểm phát thanh cảnh báo được lắp đặt, kết nối chặt chẽ với hệ thống trung tâm. Khi lượng mưa vượt ngưỡng, loa tự động phát cảnh báo, giúp người dân kịp di chuyển đến nơi an toàn.
“Lũ quét và sạt lở đất đến rất nhanh, bất ngờ và tàn khốc. Nếu cảnh báo sớm, người dân sẽ có thời gian chuẩn bị, bảo vệ được tính mạng và tài sản,” ông Chính nói.
Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Vinh, Viện Khoa học Thủy lợi miền Trung và Tây Nguyên, cũng khẳng định: “Mưa chính là yếu tố trực tiếp kích hoạt sạt lở đất. Vì vậy, việc quan trắc, cảnh báo sớm lượng mưa như VRAIN triển khai là vô cùng quan trọng”. Từ những con số, những trạm đo, đến những ứng dụng thông minh – tất cả đã tạo nên một mạng lưới tri thức sống, nơi dữ liệu không còn khô khan mà trở thành "lá chắn" an toàn cho cộng đồng.
Nối dài hành trình ứng phó thiên tai
Sau VRAIN, ông Chính và đội ngũ WATEC tiếp tục phát triển hệ thống VFASS – cảnh báo lũ thông minh. Nếu VRAIN là “đôi mắt” quan trắc mưa, thì VFASS chính là “loa phóng thanh” cảnh báo nguy hiểm. VFASS sử dụng công nghệ radar công nghiệp kết hợp thuật toán lọc nhiễu Kalman, đo chính xác mực nước ngập trong tháp, truyền dữ liệu tức thời lên nền tảng đám mây. Hệ thống tạo ra cơ sở dữ liệu ngập lụt theo thời gian thực, phục vụ mô hình dự báo sớm, lập bản đồ ngập lụt, tính toán thủy văn – thủy lực và hỗ trợ quy hoạch hạ tầng chống ngập.
Hiện nay, VFASS đã được triển khai tại 16 tỉnh, thành phố, trong đó Đà Nẵng là địa phương tiên phong
“Chúng tôi làm việc vì cộng đồng, nên dữ liệu phải là của cộng đồng. Từ năm 2017, mọi người dân đều có thể mở app xem lượng mưa, cảnh báo ngập, không cần tài khoản hay mật khẩu.Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ con người”
với 17 tháp báo lũ, 56 trạm báo ngập, 5 trạm đo mực nước sông, 79 trạm đo mưa. Dữ liệu từ các trạm được truyền về Trung tâm điều hành thông minh (EOC) và tích hợp lên App Danang Smart City để người dân theo dõi lượng mưa, mực nước, điểm ngập ngay trên điện thoại.
Từ thành công của Đà Nẵng, nhiều địa phương khác học tập mô hình. Đặc biệt, Philippines – quốc gia có điều kiện tự nhiên tương đồng Việt Nam đã cử đoàn nghiên cứu sang tham quan, đặt hàng lắp đặt các tháp báo lũ thông minh của WATEC. “Khi thấy sản phẩm Việt Nam có thể giúp một đất nước khác chống lũ, tôi xúc động lắm. Đó là giá trị thật của sáng tạo,” ông Chính nói, mắt ánh lên niềm vui.
VFASS và VRAIN không chỉ là hai hệ thống quan trắc, mà là hai trụ cột của “bản đồ thiên tai số quốc gia”, nơi dữ liệu mưa, lũ, ngập lụt được cập nhật theo thời gian thực, phục vụ cả quản lý nhà nước và người dân.
Năm 2024, sản phẩm tháp báo lũ thông minh đã được trao các giải thưởng như: Top 10 sản phẩm công nghệ số xuất sắc – Giải thưởng sản phẩm công nghệ Make in Viet Nam 2024 trong lĩnh vực nông nghiệp, tài nguyên và môi trường; giải thưởng Thành phố thông minh Việt Nam năm 2024 trong lĩnh vực giải pháp quản lý, điều hành đô thị thông minh Việt Nam (IOC).
Khi được hỏi về kế hoạch sắp tới, ông Chính mỉm cười: “Công ty tôi không lớn, nhưng chúng tôi muốn làm điều lớn. Từ dữ liệu mưa và ngập, chúng tôi sẽ phát triển nền tảng dữ liệu tổng hợp phục vụ nghiên cứu, mô hình dự báo, quy hoạch thủy lợi, giao thông và đô thị. Dữ liệu đó sẽ mở cho các nhà khoa học, sinh viên, và người dân.”
Tháp bão lũ thông minh của WATEC được xuất khẩu sang Philippines. Ảnh: Lan Anh.
Ở tuổi gần 70, ông vẫn ngày ngày cùng kỹ sư trẻ đến tận nơi lắp đặt trạm, kiểm tra tín hiệu, hiệu chỉnh cảm biến. “Mưa phải đo, lũ phải cảnh báo. Tôi chỉ yên lòng khi hệ thống chạy ổn định, dữ liệu không bị đứt đoạn,” ông nói, giọng rắn rỏi như một lời cam kết.
Và có lẽ cũng vì thế mà những người từng làm việc cùng ông, từng chứng kiến hành trình của WATEC, đều dành cho ông một sự trân trọng đặc biệt. Là người gắn bó với ông Chính và WATEC hơn 10 năm nay, bà Lê Thị Thúc, Giám đốc điều hành Quỹ cộng đồng phòng chống thiên tai chia sẻ: Từ năm 2017 đến nay, Quỹ đã hợp tác với WATEC hỗ trợ hơn 80 trạm đo mưa cho các tỉnh, và tất cả đều vận hành hiệu quả, hòa chung vào mạng lưới đo mưa quốc gia, cung cấp dữ liệu quý giá cho cảnh báo sớm.”
“Điều khiến tôi thật sự cảm phục ở anh Chính không chỉ là tri thức, mà là cái tâm của người làm vì cộng đồng. Suốt gần một thập kỷ, giá mỗi trạm mà anh cung cấp cho Quỹ vẫn chỉ 36 triệu đồng – không đổi dù vật giá tăng cao. Anh nói: ‘Cái này để phục vụ cộng đồng, tính lời sao được’, bà Thúc chia sẻ
Có người chọn dùng công nghệ để làm giàu, còn ông Văn Phú Chính chọn dùng nó để cứu người. Giữa một thế giới nhiều biến động, ông vẫn tin rằng tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được hóa thành những điều bình dị giúp con người sống an toàn hơn. Và chính niềm tin ấy – bền bỉ, lặng lẽ – đã khiến ông trở thành “người gác mưa” của thời đại số.
