Nghi lễ nhảy lửa kỳ bí của người Dao đỏ

Những ngày đầu xuân năm mới, không khí tại xã Tân Lĩnh, tỉnh Lào Cai như được hâm nóng bởi hàng vạn người dân và du khách thập phương đổ về trẩy hội. Sau hai năm dài trầm lắng, không thể tổ chức do những ảnh hưởng nặng nề của bão lũ thiên tai, Lễ hội đền Đại Cại năm nay đã chính thức được tổ chức trong hai ngày mười rằm và mười sáu tháng Giêng.

Lễ hội mang theo một sức sống mới, nhộn nhịp và tràn đầy sắc màu văn hóa bản địa. Đặc biệt, điểm nhấn khiến hàng vạn ánh mắt đổ dồn về khu vực trung tâm, nín thở theo dõi chính là màn trình diễn nhảy lửa đầy huyền bí của đồng bào dân tộc Dao đỏ. Đây cũng là lần đầu tiên, nghi thức mang đậm màu sắc tâm linh này được đưa vào chương trình chính thức của Lễ hội đền Đại Cại, tạo nên một sức hút khó cưỡng, phô diễn sức mạnh, lòng dũng cảm của những chàng trai người Dao giữa đống than hồng.

Theo quan niệm truyền thống từ bao đời nay, nghi lễ nhảy lửa xuất hiện cùng sự hình thành của tộc người Dao đỏ. Đây là một nghi thức kế tục của lễ cúng Bàn Vương. Người Dao thực hiện lễ nhảy lửa với một niềm tin mãnh liệt, mong muốn cầu xin các vị thần linh che chở, phù hộ cho gia đình, dòng tộc và bản làng được bình an, thịnh vượng, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu. Không những thế, ngọn lửa thiêng còn là vũ khí sắc bén giúp xua đuổi tà ma, bệnh tật và những điều đen đủi của năm cũ, mở ra một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Để hiểu rõ hơn về những bí ẩn đằng sau những bước chân trần đạp trên than hồng, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với nghệ nhân Triệu Tà Sếnh (đến từ thôn Quang Vinh, xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang). Vượt một quãng đường dài đến với Lễ hội, anh Sếnh mang theo niềm tự hào khi được ban tổ chức mời đến để giao lưu văn hóa, mang theo ngọn lửa nhiệt huyết và sự am hiểu tường tận về phong tục của dân tộc mình.

Nghệ nhân Triệu Tà Sếnh chia sẻ về những quy định vô cùng khắt khe mà người tham gia phải tuyệt đối tuân thủ. Việc nhảy lửa vốn chỉ diễn ra chủ yếu từ mùng 1 cho đến rằm tháng Giêng. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu tìm hiểu văn hóa của du khách và mong muốn quảng bá nét đẹp của dân tộc mình, các nghệ nhân đã đồng ý biểu diễn giao lưu, nhưng nguyên tắc cốt lõi thì không bao giờ thay đổi: phải cúng thật, làm thật và xuất phát từ cái tâm trong sáng.

"Đối với người Dao, trước khi nhảy lửa, người đàn ông phải kiêng 3 ngày không được gần gũi phụ nữ, giữ cho cơ thể và tâm trí hoàn toàn thanh tịnh. Người nhảy lửa tuyệt đối không được dính dáng đến cờ bạc hay những thói hư tật xấu, phải duy trì một lối sống lành mạnh. Chỉ khi có sức khỏe tốt và cái tâm trong sạch, thần linh mới giáng xuống phù trợ. Trạng thái "lên đồng" là yếu tố bắt buộc. Nếu thần linh không nhập, họ tuyệt đối không thể bước chân vào đống than rực lửa. Ngược lại, khi đã được che chở, cơ thể họ như được bao bọc bởi một lớp giáp tàng hình, giúp họ tự tin nhảy múa giữa sức nóng ngàn độ mà không hề bị bỏng rát.”

Cảm giác được hòa mình vào không khí hào hùng, giữa tiếng reo hò cổ vũ của khán giả mang lại cho anh sự tự tin tột độ. Dù sinh năm 1994, tuổi đời còn khá trẻ, nhưng nghệ nhân này đã bắt đầu gắn bó với ngọn lửa thiêng từ năm 10 tuổi và chưa từng cảm thấy sợ hãi khi đứng trước biển than hồng.

Không chỉ có các nghệ nhân từ phương xa, những người con của mảnh đất Tân Lĩnh cũng nhiệt thành tham gia vào nghi thức linh thiêng này. Ông Đặng Tiến Phủ ở thôn 1, xã Tân Lĩnh là một minh chứng rõ nét cho sự gắn kết thế hệ. Ông đã quen thuộc với nghi lễ này từ khi còn khá nhỏ tuổi, khi ngọn lửa thiêng vẫn thường được thắp lên trong một số nghi thức tâm linh của các dòng họ ở địa phương trong những dịp đầu năm mới.

Theo ông Phủ, sự chuẩn bị không chỉ diễn ra tại địa điểm tổ chức mà còn phải bắt đầu từ chính ngôi nhà của mình. "Trước khi đến đây, tôi cũng phải sắm sửa sính lễ tại nhà để thờ cúng tổ tiên, báo cáo với thần linh theo đúng phong tục tập quán cổ xưa". Bằng niềm tin mãnh liệt, ông tin rằng khi mình làm đúng nghi lễ, thần linh sẽ phù trợ, giúp cơ thể không bị tổn thương bởi ngọn lửa hung tàn. Đối với ông, việc lao mình vào đống than hồng không chỉ là thử thách lòng dũng cảm mà còn là một liệu pháp thanh lọc tâm hồn và thể xác.

"Sau những ngày Tết bận rộn và có phần mệt mỏi, được tham gia nhảy lửa giúp tôi cảm thấy người nhẹ nhõm, thư thái và tràn đầy năng lượng hơn. Tôi nhờ ngọn lửa gửi gắm ước nguyện cầu mùa màng tươi tốt, cầu bình an cho mọi dân tộc trong địa phương và mong mọi người đều có sức khỏe dồi dào để xây dựng cuộc sống ấm no", ông Phủ bộc bạch.

Để kết nối giữa thế giới thực tại và cõi tâm linh, vai trò của người thầy cúng là vô cùng quan trọng. Ông Đặng Phúc Lâm, thầy cúng ở thôn Giáp Luồng, xã Tân Lĩnh, là người trực tiếp điều hành các nghi thức để đảm bảo an toàn và sự linh thiêng cho buổi lễ. Tại hiện trường lễ hội, mâm cúng được bày biện đầy đủ những vật phẩm mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.

Lễ vật dâng lên thần linh bao gồm một con gà trống, một bát gạo, năm chén rượu và không thể thiếu giấy tiền âm phủ của người Dao để gửi cho các bậc bề trên. Ngoài ra, còn có những bộ trang phục đặc biệt dành riêng cho các thầy để cầu xin sự phù hộ. Tất cả mọi người đều phải tháo hết điện thoại, đồng hồ, không được mang bất kỳ đồ trang sức nào trên người, chỉ mặc quần áo vải và đi chân trần.

Từ trước đến nay, nhờ tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc và nhận được sự bảo bọc của thần linh, chưa có trường hợp nào gặp nguy hiểm hay ảnh hưởng đến sức khỏe khi tham gia nhảy lửa. Người dân quan niệm thực hiện nghi lễ chính là cách thiết thực nhất để tiếp nối cội nguồn, giữ gìn bản sắc dân tộc, đồng thời mượn sức mạnh của ngọn lửa để thiêu rụi những điều không may mắn.

Anh Phùng Văn Doanh, thành viên Ban tổ chức Lễ hội đền Đại Cại chia sẻ, củi để đốt thành than không thể lấy tùy tiện. Chúng tôi phải chọn những cây củi thật khô, thân củi thẳng, chủ yếu sử dụng củi xoan hoặc bồ đề. Địa điểm đốt lửa cũng phải được dọn dẹp sạch sẽ, không vướng bẩn, thể hiện sự tôn kính đối với thần linh.

Năm nay, lực lượng tham gia nhảy lửa khá hùng hậu với 10 thầy đến từ thôn Giáp Luồng, Giáp Cang thuộc xã Tân Lĩnh, cùng các vị khách mời từ xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang. Do số lượng người nhảy đông, đống lửa lớn cần phải được đốt trước khoảng 30 phút để củi cháy đượm, tạo thành một lớp than hồng rực rỡ và đủ nhiệt độ.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ban tổ chức là đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người dân và du khách. "Chúng tôi liên tục phát loa tuyên truyền, cảnh báo về sự nguy hiểm của lửa, đồng thời thiết lập rào chắn khoanh vùng khu vực cấm", anh Doanh nhấn mạnh. Đặc biệt, ban tổ chức luôn để mắt và nhắc nhở các em nhỏ hiếu động, tuyệt đối không để các em vì tò mò mà bắt chước lao vào đống than.

Hòa chung dòng người đông đúc, đứng say sưa theo dõi từng nhịp điệu uyển chuyển của các chàng trai Dao đỏ giữa biển lửa, chị Lý Thị Trúc, du khách đến từ xã Phúc Lợi không giấu nổi sự ngỡ ngàng.

“Đây là lần đầu tiên tôi được tận mắt chứng kiến một nghi thức kỳ lạ và độc đáo đến vậy. Tôi cảm thấy rất tò mò và thực sự hào hứng khi xem nhảy lửa. Được hòa mình vào không gian văn hóa bản địa là một trải nghiệm vô giá trong chuyến du xuân năm nay”, chị Trúc chia sẻ.

Nghi thức nhảy lửa không chỉ đơn thuần là một hoạt động văn hóa dân gian, mà còn thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách. Sự kỳ bí của nó nằm ở chỗ, cho đến nay, chưa có một lời giải thích khoa học nào thực sự thỏa đáng cho việc những đôi chân trần có thể an nhiên lướt trên than đỏ rực. Ngay cả bản thân những người nhảy lửa cũng không thể cắt nghĩa được trọn vẹn, họ chỉ biết rằng khi tiếng trống, tiếng chiêng vang lên, một luồng năng lượng siêu nhiên sẽ dẫn dắt họ lao vào ngọn lửa. Ở đó, chỉ còn lại lòng dũng cảm và khát vọng về một cuộc sống bình an.