Ngã rẽ của người quản trang ở Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào

Người góp phần "giải mã" những phần mộ chưa xác định được tên

Giữa hơn 10.800 phần mộ nằm ngay ngắn dưới những hàng thông xanh ở Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào tại xã Anh Sơn, tỉnh Nghệ An, có gần 7.000 ngôi mộ vẫn chưa xác định được danh tính. Trên bia mộ chỉ vỏn vẹn dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên", mỗi ngôi mộ là một khoảng trống còn dang dở trong hành trình trở về của những người con đã ngã xuống trên đất bạn Lào. Với ông Nguyễn Văn Ngọc, Trưởng ban Quản lý Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào, mỗi phần mộ chưa xác định được danh tính là một câu chuyện chưa có hồi kết và cũng là động lực để những người làm công tác quản trang không ngừng tìm kiếm, đối chiếu, xác minh, mong một ngày có thể trả lại tên cho các anh.

Trước khi nhận nhiệm vụ về công tác tại Ban Quản lý Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào từ năm 2021, ông Ngọc từng là giáo viên trung học cơ sở. Từ một người đứng trên bục giảng, ông bước vào công việc đặc biệt gắn với những người đã khuất, nơi mỗi ngày bắt đầu bằng việc chăm sóc, chỉnh trang các phần mộ, đón tiếp thân nhân liệt sĩ và các đoàn khách đến dâng hương, tri ân.

Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào được xây dựng từ năm 1976 và là nghĩa trang duy nhất của cả nước mang tên hai quốc gia. Đây là nơi an nghỉ của 10.833 liệt sĩ là quân tình nguyện và chuyên gia quân sự Việt Nam hy sinh khi làm nghĩa vụ quốc tế trên nước bạn Lào. Trong số đó, gần 7.000 phần mộ chưa xác định được tên tuổi, quê quán, hàng trăm phần mộ khác biết tên nhưng chưa rõ địa chỉ. Những con số ấy phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh, đồng thời đặt lên vai những người quản trang trách nhiệm đặc biệt: Gìn giữ, bảo vệ và góp phần nối lại những mảnh ghép lịch sử còn thất lạc.

Không chỉ chăm sóc nghĩa trang ngày một khang trang, sạch đẹp, Ban Quản lý còn là địa chỉ nhiều thân nhân liệt sĩ tìm đến sau hành trình dài đi tìm người thân. Mỗi ngày, ông Ngọc cùng đồng nghiệp tiếp nhận hồ sơ, hướng dẫn gia đình tra cứu thông tin, đối chiếu giấy báo tử, hồ sơ quy tập, địa bàn chiến đấu, đơn vị, thời gian hy sinh và nhiều nguồn tư liệu khác để từng bước khoanh vùng, xác minh.

"Có những trường hợp phải đối chiếu rất nhiều nguồn tài liệu, nghiên cứu cả lịch sử đơn vị, lịch sử trận đánh, kết hợp phương pháp loại trừ mới có thể đưa ra căn cứ xác đáng", ông Ngọc chia sẻ. Công việc ấy đòi hỏi sự kiên trì, cẩn trọng và cả vốn hiểu biết về lịch sử chiến trường Lào, bởi chỉ một chi tiết nhỏ cũng có thể mở ra hy vọng cho một gia đình đã mòn mỏi chờ đợi hàng chục năm.

Ông vẫn nhớ mãi trường hợp liệt sĩ Hoàng Xuân Thảo, quê Thanh Hóa. Gia đình nhiều lần vào nghĩa trang tìm kiếm nhưng đều không có kết quả. Trong quá trình quy tập hài cốt, lực lượng chức năng phát hiện bên cạnh một phần mộ có một mảnh tôn được cắt từ cánh máy bay, trên đó khắc tên liệt sĩ. Khi đối chiếu với chiếc lược mà liệt sĩ từng làm từ chính mảnh tôn ấy gửi tặng em trai ở quê, cùng các tài liệu lịch sử và kết quả xác minh chuyên môn, cơ quan chức năng có thêm căn cứ quan trọng để xác định danh tính. Ngày người thân tìm lại được hài cốt sau nhiều thập kỷ mòn mỏi kiếm tìm cũng là ngày những người làm công tác quản lý nghĩa trang cảm nhận trọn vẹn ý nghĩa của công việc mình đang gánh vác.

Những năm gần đây, việc xác định danh tính liệt sĩ được hỗ trợ thêm bằng giám định ADN. Đến nay, hơn 300 phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào đã được xác định danh tính bằng nhiều phương pháp khác nhau (năm 2025 có thêm ba trường hợp có kết quả giám định ADN). Với ông, những con số xác định được còn rất nhỏ, và hành trình ấy vẫn còn rất dài khi hàng nghìn phần mộ vẫn đang chờ được gọi đúng tên.

Cuốn "từ điển sống" của nghĩa trang

Cùng công tác tại Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào với ông Nguyễn Văn Ngọc, ông Nguyễn Sỹ Sáu - người được nhiều thân nhân ví như "cuốn từ điển sống". Hơn hai thập kỷ gắn bó với nơi đây, ông không chỉ thuộc vị trí của hàng nghìn phần mộ mà còn ghi nhớ cả những câu chuyện, những gương mặt đã nhiều năm lặn lội tìm người thân.

Ít ai biết, công việc quản trang đến với ông Sáu từ một ngã rẽ đặc biệt của cuộc đời. Trước đây, ông công tác trong ngành giao thông. Năm 2005, ông xin chuyển về Ban Quản lý Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào để thực hiện tâm nguyện của cha mẹ. Anh trai ông là liệt sĩ Nguyễn Sỹ Mân đang an nghỉ tại đây, và ông muốn sau này, khi cha mẹ qua đời, vẫn có người trong gia đình thường xuyên hương khói, chăm sóc phần mộ của anh trai. Quyết định năm ấy đã gắn cuộc đời ông với nghĩa trang suốt hơn hai thập kỷ. Đến nay, ông là người có thâm niên nhất trong đội ngũ quản trang.

Những ngày tháng Bảy, khi dòng người từ khắp mọi miền đất nước đổ về tri ân, phòng làm việc của ông Sáu gần như không lúc nào vắng khách. Trước một tấm giấy báo tử đã úa màu thời gian, một tấm ảnh cũ, một lá thư, hay chỉ là vài dòng thông tin ít ỏi được truyền lại từ người thân, ông kiên nhẫn lắng nghe từng câu chuyện, hỏi kỹ từng chi tiết về đơn vị chiến đấu, địa bàn hy sinh, thời gian, đồng đội... rồi đối chiếu với hồ sơ lưu trữ và những gì mình tích lũy trong nhiều năm.

Phương pháp ông thường sử dụng được gọi là "co cụm thông tin" tập hợp và kết nối những dữ liệu tưởng chừng rời rạc từ hồ sơ quy tập, giấy báo tử, lịch sử đơn vị, địa bàn chiến đấu và lời kể của thân nhân để từng bước thu hẹp phạm vi tìm kiếm. Chính sự tỉ mỉ ấy đã giúp ông hỗ trợ nhiều gia đình xác định được nơi an nghỉ của người thân sau hàng chục năm mòn mỏi chờ đợi.

Điều khiến nhiều người bất ngờ là trí nhớ đáng kinh ngạc của người quản trang. Hơn 3.000 phần mộ có tên tại nghĩa trang, ông gần như nhớ được từng lô, từng hàng, từng vị trí. Không chỉ nhớ tên liệt sĩ, ông còn nhớ nhiều gương mặt thân nhân, nhớ lần họ đến thắp hương năm trước, nhớ cả những câu chuyện còn dang dở trong hành trình đi tìm người thân. Với ông, mỗi cuộc gặp không đơn thuần là một lần tiếp dân, mà là sự sẻ chia với những gia đình đã mang nỗi đau chiến tranh suốt nhiều thập kỷ.

Có lẽ chính hoàn cảnh của bản thân đã giúp ông thấu hiểu hơn ai hết tâm trạng của những người đi tìm mộ liệt sĩ. Là em trai của liệt sĩ, ông từng chứng kiến nỗi khắc khoải của cha mẹ khi mong ngóng tin con, nên luôn coi việc giúp các gia đình tìm được người thân là trách nhiệm và cũng là sự tri ân đối với những người đã hy sinh.

"Tôi thấu hiểu cảm giác day dứt khi chưa biết người thân mình nằm ở đâu. Mỗi lần nhìn thấy gia đình tìm được phần mộ, hay một liệt sĩ được trả lại tên sau nhiều năm, tôi thấy như chính người thân của mình được trở về", ông Sáu chia sẻ. 

Nhiều năm gắn bó với Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt - Lào, ông Nguyễn Văn Ngọc và Nguyễn Sỹ Sáu đã chứng kiến nhiều cuộc hội ngộ trong nước mắt. Những giọt nước mắt ấy có nỗi đau của sự chia ly kéo dài, nhưng cũng có niềm hạnh phúc khi hành trình tìm kiếm cuối cùng khép lại. Với những người quản trang lặng lẽ ấy, đó chính là phần thưởng lớn nhất sau bao năm cần mẫn gìn giữ nơi an nghỉ của gần 11.000 người con đã ngã xuống vì Tổ quốc và vì nghĩa tình quốc tế cao đẹp.