Nâng tầm xuất khẩu gạo bằng các loại gạo giá trị cao

Vị thế của Việt Nam trên thị trường gạo thế giới

Từ khi Việt Nam tham gia trở lại vào thị trường xuất khẩu gạo năm 1989, gạo luôn là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực.

Từ 1989 đến 2025, xuất khẩu gạo đã lần lượt đạt những mốc quan trọng về lượng và kim ngạch. Cụ thể, về lượng: năm 1995 vượt mốc 2 triệu tấn, năm 1996 vượt 3 triệu tấn, năm 1999 vượt 4 triệu tấn, năm 2025 vượt 5 triệu tấn, năm 2009 vượt 6 triệu tấn, năm 2011 vượt 7 triệu tấn, năm 2023 vượt 8 triệu tấn, và đạt kỷ lục 9 triệu tấn vào năm 2024.

Về kim ngạch: Năm 1998 xuất khẩu gạo lần đầu vượt mốc 1 tỷ USD, đến 2008 vượt 2 tỷ USD, 2011 vượt 3 tỷ USD, năm 2023 vượt 4 tỷ USD và đạt kỷ lục 5,67 tỷ USD vào năm 2024.

Năm 2025, do ảnh hưởng của việc Philippines tạm ngừng nhập khẩu gạo trong 4 tháng cuối năm, gạo xuất khẩu của Việt Nam giảm xuống còn 8,06 triệu tấn, với kim ngạch 4,1 tỷ USD. Dù giảm mạnh so với năm 2024, nhưng Việt Nam đã vượt qua Thái Lan để đứng ở vị trí thứ 2 sau Ấn Độ trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới năm 2025.

Theo đánh giá của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), lượng gạo xuất khẩu năm 2025 vẫn cao hơn đáng kể so với giai đoạn từ 2022 trở về trước, qua đó tiếp tục khẳng định vị thế của Việt Nam trong các quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Tối đa 7 triệu tấn gạo dành cho xuất khẩu

Nhận định của VFA cho thấy, lượng gạo xuất khẩu ở mức cao là một trong những yếu tố quan trọng để tạo nên vị thế của Việt Nam trên thị trường gạo thế giới.

Tuy nhiên, xuất khẩu gạo Việt Nam rất khó có thể tiếp tục tăng cao về lượng do sản lượng lúa đã ổn định ở mức 24 triệu tấn/năm tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) - nơi chiếm tới 95% lượng gạo xuất khẩu.

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), phân tích, với 24 triệu tấn lúa mỗi năm ở ĐBSCL, sau khi cân đối cho nhu cầu trong nước, chỉ còn tối đa khoảng 7 triệu tấn gạo dành cho xuất khẩu. Nếu xuất khẩu trên 7 triệu tấn, thì phần cao hơn đó chắc chắn đến từ nơi khác.

Thực tế cho thấy trong giai đoạn 2023 - 2025, khi lượng gạo xuất khẩu hàng năm luôn đạt từ 8 triệu tấn trở lên, thì lượng gạo nhập khẩu cũng khá nhiều. Năm 2023, lần đầu tiên xuất khẩu gạo Việt Nam vượt mốc 8 triệu tấn, thì nhập khẩu 3,3 triệu tấn. Năm 2024, Việt Nam xuất khẩu kỷ lục 9 triệu tấn gạo và nhập khẩu 3,8 triệu tấn.

Nguồn gạo nhập khẩu được sử dụng cho một số nhu cầu trong nước như làm bún, bánh, thức ăn chăn nuôi, sản xuất bia, rượu... Nhờ vậy, Việt Nam có thể dành ra lượng gạo nội địa lớn hơn cho xuất khẩu thay vì chỉ có thể xuất khẩu khoảng 7 triệu tấn.

Tuy nhiên, việc đẩy mạnh nhập khẩu để gia tăng lượng gạo xuất khẩu, không phải là hướng đi bền vững cho cả ngành hàng lúa gạo Việt Nam. Ông Lê Thanh Tùng chia sẻ, doanh nghiệp mua gạo chỗ này, bán chỗ kia là rất bình thường và không ai cấm. Nhưng như vậy sẽ ảnh hưởng ít nhiều tới tiêu thụ lúa gạo ở ĐBSCL - nơi sản xuất và thu hoạch lúa diễn ra liên tục trong năm.

Vì vậy, ông Lê Thanh Tùng đề nghị các doanh nghiệp cân đối lượng gạo xuất khẩu từ gạo sản xuất ở ĐBSCL và một số vùng khác trong nước, qua đó vừa đảm bảo được lợi ích của doanh nghiệp, vừa góp phần phát triển bền vững cho cả ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Tăng giá trị bằng gạo thơm, gạo chất lượng cao

Như vậy, giải pháp căn cơ nhất để nâng cao giá trị xuất khẩu của gạo Việt Nam không phải ở việc tăng lượng xuất khẩu mà là nâng cao giá trị của hạt gạo Việt Nam thông qua chuyển dịch cơ cấu chủng loại gạo xuất khẩu.

Trong những năm gần đây, xuất khẩu gạo đang có sự chuyển dịch rõ rệt về cơ cấu các chủng loại gạo xuất khẩu theo hướng gia tăng tỷ trọng của các loại gạo chất lượng cao, gạo thơm, giảm gạo phẩm cấp trung bình.

Theo VFA, trong năm 2025, sự chuyển dịch cơ cấu chủng loại gạo xuất khẩu tiếp tục được thực hiện một cách rõ nét. Cụ thể, nhóm gạo thơm và gạo chất lượng cao tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lượng xuất khẩu, nổi bật là Đài Thơm 8 và OM18 đạt 3,921 triệu tấn, chiếm gần 49% tổng lượng xuất khẩu và tăng hơn 22% so với năm 2024.

Một số chủng loại gạo giá trị cao khác như gạo Nhật, Jasmine, tấm thơm và các loại gạo thơm khác cũng ghi nhận mức tăng trưởng, cho thấy nhu cầu ổn định đối với phân khúc gạo chất lượng cao tại nhiều thị trường.

Trong khi đó, tỷ trọng của một số chủng loại gạo trắng phổ thông giảm mạnh. Điển hình như nhóm các loại gạo IR50404, OM 380 và CL 555 chỉ đạt 758 nghìn tấn, giảm 40% so với năm 2024; gạo OM5451 đạt 783 nghìn tấn, giảm 65%.

Với sự giảm mạnh như trên, gạo trắng phổ thông chỉ còn chiếm hơn 19% tổng lượng gạo xuất khẩu, trong khi các loại gạo chất lượng cao và gạo thơm chiếm gần 68%.

Cơ cấu gạo xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục chuyển dịch rõ nét sang các chủng loại gạo chất lượng cao và gạo thơm, phản ánh xu hướng nâng cao giá trị hạt gạo và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường quốc tế. Xu hướng này góp phần nâng cao giá trị xuất khẩu, củng cố vị thế và khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam, đồng thời phù hợp với định hướng phát triển ngành lúa gạo theo hướng chất lượng cao và bền vững.

Đặc biệt, theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch VFA, nhờ nhóm gạo thơm và gạo chất lượng cao chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu mà trong năm 2025, dù giá gạo Việt Nam giảm mạnh theo sự giảm giá chung của giá gạo thế giới, nhưng giá xuất khẩu bình quân của gạo Việt Nam (gần 509 USD/tấn) vẫn cao hơn nhiều so với mặt bằng giá chung của các nước xuất khẩu hàng đầu.

Năm 2025 đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam có sản phẩm gạo được dán nhãn phát thải thấp. Khoảng 70.000 tấn gạo được sản xuất từ 18.000 ha trong khuôn khổ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, đã được VIETRISA cấp Nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. 

Ông Lê Thanh Tùng chia sẻ, việc chứng nhận "Gạo Việt xanh phát thải thấp" không phải để tăng giá bán gạo, mà là tăng giá trị hạt gạo Việt Nam. Đây chính là bước chuẩn bị cần thiết cho các doanh nghiệp xuất khẩu gạo khi các nước đặt ra yêu cầu phát thải thấp đối với gạo nhập khẩu.