Thời tiết cực đoan tác động đến hạ tầng và dân sinh
Những năm gần đây, khu vực đô thị liên tục chịu tác động của các đợt nắng nóng cực đoan, mưa cực đoan gây thiệt hại nặng nề. Tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, biến đổi khí hậu, El Niño và đảo nhiệt đô thị có thể cộng hưởng, tạo thành tác động kép, thậm chí là tác động nhiều tầng, đối với đời sống dân sinh.
Trao đổi về vấn đề này, TS. Trương Bá Kiên - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng: Các hiện tượng thời tiết cực đoan cần được nhìn nhận rộng hơn trong xu thế nóng lên do biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa nhanh tại các thành phố lớn.
Người dân di chuyển dưới nắng nóng gay gắt gần 40 độ C tại Thủ đô Hà Nội tháng 5/2026. Ảnh: Trung Nguyên.
Khi nắng nóng kéo dài, nhu cầu sử dụng điện cho làm mát tăng mạnh. Các hộ gia đình, trường học, bệnh viện, văn phòng, trung tâm thương mại và cơ sở sản xuất đều tăng sử dụng điều hòa, quạt, thiết bị làm mát. Điều này gây áp lực lớn lên hệ thống điện của thành phố.
Về sức khỏe, nắng nóng kéo dài kết hợp với nhiệt độ ban đêm cao làm cơ thể khó phục hồi sau thời gian phơi nhiễm nhiệt ban ngày. Trong các đợt nóng thông thường, ban đêm là thời gian cơ thể giảm stress nhiệt. Nhưng trong đô thị, do bề mặt bê tông và đường nhựa tỏa nhiệt chậm nên nhiệt độ ban đêm thường không giảm đủ sâu. Điều này làm gia tăng nguy cơ mất nước, kiệt sức do nóng, sốc nhiệt, các bệnh liên quan đến tim mạch, hô hấp và suy giảm khả năng lao động.
Các nhóm dễ bị tổn thương gồm người cao tuổi, trẻ em, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, người lao động ngoài trời, người thu nhập thấp, người sống trong nhà trọ, khu dân cư mật độ cao, ít cây xanh hoặc điều kiện thông gió kém. Đây là những nhóm cần được ưu tiên trong cảnh báo sớm, hỗ trợ y tế, bố trí không gian tránh nóng và chính sách an sinh đô thị.
Không gian đô thị có mật độ xây dựng cao khiến nhiệt độ tăng cao hơn so với khu vực ngoại ô. Ảnh: Trung Nguyên.
Sau các giai đoạn tích nhiệt mạnh dưới nắng nóng kéo dài, đô thị còn đối mặt với nguy cơ mưa cực đoan. Khi bề mặt đô thị bị nung nóng trong nhiều ngày, lớp không khí sát mặt đất trở nên bất ổn định. Nếu có rãnh thấp, hội tụ gió, không khí lạnh yếu hoặc nhiễu động khí quyển đi qua, mây đối lưu có thể phát triển nhanh, gây mưa dông mạnh, lốc, sét, gió giật và mưa lớn cục bộ.
Trong môi trường đô thị, hệ lụy nhãn tiền là hệ thống thoát nước bị quá tải, mặt đường bê tông hóa làm giảm khả năng thấm nước, kênh mương bị thu hẹp hoặc bị lấn chiếm, khiến nước mưa tập trung nhanh trên bề mặt. Vì vậy, chỉ một trận mưa lớn trong thời gian ngắn cũng có thể gây ngập úng, ách tắc giao thông, ảnh hưởng đến trường học, bệnh viện, sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt của người dân.
Giảm tích nhiệt khu vực nội đô
Trong xu hướng xây dựng những khu đô thị hiện đại với mật độ nhà cửa dày đặc để tiết kiệm diện tích (đô thị nén), các thành phố vẫn có thể giảm hiệu ứng đảo nhiệt độ thị nếu biết cách đan cài cây xanh, hồ nước, chừa ra những khoảng trống, công viên làm "hành lang" cho gió tự nhiên thổi qua. Thậm chí đưa cây xanh, mặt nước vào từng góc phố. Đây chính là những yếu tố giúp điều hòa vi khí hậu.
Trong ngày nắng nóng, khu vực các hồ điều hòa thường có nhiệt độ thấp hơn khu vực bê tông hóa. Sự chênh lệch nhiệt độ giữa mặt nước và đất liền có thể tạo ra các hoàn lưu nhỏ, giúp tăng thông gió và làm dịu nhiệt cục bộ. Bên cạnh chức năng điều hòa nhiệt, hồ điều hòa còn có vai trò chứa nước tạm thời, hỗ trợ giảm ngập úng trong các trận mưa lớn.
Người dân tập thể dục trong công viên Thống Nhất (TP. Hà Nội). Ảnh: Minh Hoàng.
Cây xanh làm mát đô thị thông qua nhiều cơ chế. Tán cây che bức xạ trực tiếp, làm giảm nhiệt độ bề mặt bên dưới. Lá cây thoát hơi nước, giúp làm mát không khí. Thảm thực vật và đất tự nhiên giúp giữ ẩm, tăng khả năng thấm nước, giảm dòng chảy mặt và hạn chế phát xạ nhiệt từ bề mặt bê tông hóa.
TS Trương Bá Kiên nhấn mạnh, các công viên lớn, hành lang cây xanh và vành đai sinh thái có thể hoạt động như những “vùng đệm nhiệt”, làm giảm mức độ tích nhiệt trong khu vực nội đô. Vì vậy, giải pháp giảm nhiệt đô thị không thể chỉ dựa vào các thiết bị làm mát nhân tạo, mà cần cải tạo cấu trúc không gian đô thị.
Một nghiên cứu mới đây của Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia đã đánh giá một số khu tập thể, khu đô thị tại Hà Nội. Theo đó, các tiểu khu xây dựng trong giai đoạn trước như Kim Liên, Nguyễn Công Trứ đạt điểm số vi khí hậu cao nhờ chiều cao công trình thấp (4-5 tầng), mật độ xây dựng vừa phải, khoảng cách giữa các khối nhà tương đối lớn và sự hiện diện liên tục của không gian cây xanh, sân chơi chung xen kẽ giữa các khối nhà.
Ngược lại, các khu đô thị mới như Times City, Royal City và Ngoại giao đoàn có điểm vi khí hậu thấp hơn hoặc mất cân bằng. Mặc dù các khu này thường có quỹ đất dành cho cây xanh và mặt nước lớn về mặt diện tích tuyệt đối, nhưng việc tổ chức không gian theo mô hình khối nhà cao tầng, mật độ dân cư lớn vẫn làm gia tăng nhiệt độ không khí xung quanh các tòa nhà, cản trở dòng gió tự nhiên ở độ cao của người đi bộ. Mặt khác, khi bị phơi nắng nhiều giờ, nhiệt độ mặt tường ngoài có thể lên cao tới 45 - 80 độ C rồi truyền vào nhà, tích luỹ nhiệt trong phòng. Công trình càng cao tầng thì nhiệt tích lũy càng lớn.
Theo TS.KTS. Lê Kiều Thanh, Trưởng phòng Quản lý khoa học kỹ thuật - Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, chất lượng vi khí hậu của đô thị phụ thuộc mạnh mẽ vào cách thức tổ chức không gian ở cấp độ trung gian giữa quy hoạch phân khu, quy hoạch và thiết kế đô thị. Do đó, trong công tác quy hoạch đô thị, cần chuyển trọng tâm từ việc kiểm soát thuần túy các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật sang nâng cao chất lượng không gian sống thực tế của người dân.
Theo TS.KTS. Lê Kiều Thanh, Khu đô thị Ngoại giao đoàn (TP. Hà Nội) dù có không gian thoáng đãng và cây xanh hai bên đường, chất lượng vi khí hậu vẫn chưa đạt mức tối ưu. Ảnh: Trung Nguyên.
Thay vì gom cụm các tòa nhà cao tầng một cách thụ động, quy hoạch đô thị cần tăng tỷ lệ cây xanh và mặt nước, phát triển công viên quy mô lớn vùng lõi và tạo những dải xanh liên kết. Trong đó, chú trọng bảo vệ hồ ao hiện hữu, xây dựng mới các hồ điều hòa, mở rộng bề mặt thấm nước, giảm mật độ bê tông hóa bằng cách phân tán công trình cao tầng, kiểm soát hướng và khoảng cách giữa các khối nhà... Đặc biệt, các khu vực đi bộ và không gian sinh hoạt cộng đồng ở tầng thấp phải được ưu tiên đón gió mát và bóng râm, giúp người dân tận hưởng môi trường sống dễ chịu nhất.
Các chuyên gia nhận định, với các đô thị như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, cây xanh và mặt nước không chỉ là yếu tố cảnh quan, mà là hạ tầng khí hậu. Nếu được quy hoạch đúng, hệ thống mặt đệm tự nhiên này có thể giúp giảm nhiệt, giảm ngập, cải thiện chất lượng không khí, nâng cao sức khỏe cộng đồng và tăng khả năng chống chịu của các đô thị trước biến đổi khí hậu.
