Nắng nóng bàn chuyện mảng xanh đô thị: [Bài 1] Không gian xanh lép vế

"Lá phổi" ngày càng thu hẹp

Tháng 7, Nam bộ bước vào mùa mưa, nhưng nắng nóng vẫn là trạng thái thời tiết chủ đạo tại TP.HCM. Những cơn mưa thường xuất hiện trong thời gian ngắn vào cuối chiều tối, còn lại phần lớn thời gian trong ngày, nền nhiệt vẫn duy trì ở mức cao, khiến cảm giác oi bức kéo dài.

Chỉ cần ra đường vài phút, cảm giác oi bức như bao trùm khắp cơ thể. Theo Đài Khí tượng Thủy văn Nam bộ, trong nhiều ngày liên tiếp, nhiệt độ không khí dao động từ 35 - 37 độ C nhưng nhiệt độ cảm nhận ngoài trời có nơi lên tới 39 - 41 độ C do hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan là một phần nguyên nhân. Tuy nhiên, những người đang sống giữa đô thị cảm nhận rõ hơn ai hết sự thiếu hụt của các mảng xanh khi cây cối ngày càng thưa vắng, trong khi nhà cao tầng, đường sá và những khối bê tông vẫn không ngừng gia tăng.

Từ hàng chục năm qua, các tuyến đường như Trương Định, Huyền Trân Công Chúa, Sương Nguyệt Anh, Nguyễn Du, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phạm Ngọc Thạch, Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Quốc Thảo, Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Tri Phương… được phủ kín cây xanh, che mát cho người đi đường dưới cái nắng như đổ lửa. Nhưng, chính những con đường này cũng đang bị tác động bởi quá trình đô thị hóa.

Nếu coi hệ thống giao thông là "mạch máu" của đô thị thì cây xanh chính là "lá phổi". Nhưng, khi "lá phổi" ấy ngày càng teo tóp, thành phố không chỉ nóng hơn mà còn đối mặt với hàng loạt hệ lụy về môi trường, sức khỏe và chất lượng sống.

Theo Sở Xây dựng TP.HCM, diện tích cây xanh bình quân của thành phố hiện chỉ khoảng 0,7 m²/người, thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng đô thị bền vững từ 8 - 10 m²/người. Trong khi đó, Singapore hiện có khoảng 66 m² cây xanh/người, Kuala Lumpur khoảng 23 m², Tokyo từ 10 - 12 m², Bangkok khoảng 7m²… Nhiều thời điểm TP.HCM chỉ dao động từ 0,55 - 1,5 m²/người, tùy theo cách tính diện tích mảng xanh và công viên công cộng.

Theo PGS.TS Nguyễn Minh Hòa, chuyên gia đô thị học hàng đầu Việt Nam, con số này phản ánh sự chênh lệch về chất lượng không gian sống giữa các đô thị. “Khi diện tích cây xanh giảm, khả năng hấp thụ nhiệt, lọc bụi, giảm tiếng ồn và điều hòa vi khí hậu cũng suy giảm theo. Thành phố trở nên nóng hơn, ngột ngạt hơn và dễ tổn thương hơn trước biến đổi khí hậu. Con người vì thế cũng dễ bị chịu nhiều tác động tới sức khỏe”, PGS.TS Nguyễn Minh Hòa chia sẻ.

Nhà văn Diệu Tiên (phường Tân Định, TP.HCM) có hơn 50 năm sống tại TP.HCM, từ sau ngày Giải phóng miền Nam (30/4/1975). Theo bà Diệu Tiên, TP.HCM trước năm 2000 không thiếu những hàng cây cổ thụ, những khoảng sân rộng, công viên và các con đường rợp bóng mát. Thế nhưng, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng trong nhiều thập niên qua, những khoảng xanh ấy đang dần bị thu hẹp.

"Thành phố phát triển nhanh hơn rất nhiều, nhà cửa và cao ốc mọc lên ngày càng dày đặc, cây xanh lại ít đi. Có những tuyến đường trước đây đi bộ rất dễ chịu, giờ nắng hắt xuống nóng rát vì bóng cây không còn như trước", bà Diệu Tiên chia sẻ.

Theo nữ nhà văn, điều đáng tiếc không chỉ là số lượng cây xanh giảm mà còn là việc người dân, đặc biệt là trẻ nhỏ, ngày càng ít có cơ hội tiếp cận những không gian công cộng xanh để vui chơi, vận động hay đơn giản là tìm một nơi nghỉ ngơi giữa nhịp sống đô thị.

Nói về nguyên nhân chủ yếu khiến mảng xanh đô thị ở TP.HCM bị thu hẹp, PGS.TS Nguyễn Minh Hòa cho rằng, cây xanh đang phải “nhường chỗ” cho quy hoạch và công trình giao thông. “Ví dụ, triệt hạ 278 cây xà cừ hơn 120 năm tuổi để làm cầu Ba Son hoặc toàn bộ cổ thụ trên đường Nguyễn Huệ bị chặt bỏ để làm phố đi bộ. Mới đây nhất, để phục vụ thi công tuyến metro số 2, TP.HCM đã cưa hạ, di dời hơn 400 cây xanh trên nhiều tuyến đường nhằm bàn giao mặt bằng cho dự án”, ông Hòa nêu.

Nhiều khu dân cư "khát" không gian xanh

Không chỉ thiếu về số lượng, mảng xanh tại TP.HCM còn phân bố rất thiếu đồng đều. Nhiều phường, xã chỉ có duy nhất một công viên hoặc vài điểm sinh hoạt công cộng nhỏ.

Cụ thể, phường Phước Thắng hiện mới có công viên Tượng đài Dầu khí nên đang phải rà soát thêm nhiều khu đất công để hình thành công viên tạm, sân thể thao ngoài trời và vườn hoa phục vụ người dân. Trong khi đó, tại phường Vũng Tàu, các công viên hiện hữu như Bãi Trước, Ao Cá hay Công viên Trần Hưng Đạo thường xuyên quá tải vào cuối tuần và dịp lễ.

Ở xã Tân Vĩnh Lộc, có tới 80 vị trí được quy hoạch là đất công viên, cây xanh, nhưng mới chỉ 15 vị trí được đầu tư, chủ yếu nằm trong các khu tái định cư hoặc dự án nhà ở. Với quy mô dân số hơn 196.000 người, số lượng công viên hiện nay vẫn chưa đáp ứng nhu cầu thực tế.

Không ít đồ án quy hoạch đều dành quỹ đất cho công viên. Tuy nhiên, trên thực tế, những khu đất ấy hoặc chưa được đầu tư hoặc bị bỏ hoang nhiều năm, hoặc triển khai quá chậm khiến người dân vẫn thiếu không gian công cộng.

Theo báo cáo tổng kết Chương trình phát triển công viên và cây xanh công cộng giai đoạn 2020 - 2025, TP.HCM có danh mục 75 dự án ưu tiên đầu tư xây dựng công viên, nhưng số lượng dự án được bố trí vốn và triển khai còn rất hạn chế. Một trong những nguyên nhân là khó khăn trong cân đối vốn đầu tư công cũng như việc thu hút nguồn lực xã hội hóa chưa đạt kỳ vọng.

Suốt một thời gian dài trong quá trình phát triển đô thị tại TP.HCM, dường như đất dành cho các dự án mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp thường được ưu tiên hơn so với những không gian công cộng không tạo nguồn thu trước mắt.

ThS.KTS Ngô Anh Vũ, Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng TP.HCM cho rằng, khi chỉnh trang các khu dân cư có mật độ cao, các cơ quan quản lý cần rà soát quy hoạch để tạo thêm khoảng trống cho công viên. Việc di dời nhà ở ven kênh rạch không chỉ nhằm cải thiện môi trường mà còn là cơ hội hình thành các hành lang xanh, không gian sinh hoạt cộng đồng ven sông.

“Đây chính là khác biệt giữa quy hoạch hướng đến tăng trưởng kinh tế và quy hoạch lấy chất lượng sống làm trung tâm. Nếu chỉ tối đa hóa diện tích xây dựng mà xem nhẹ không gian công cộng, cái giá phải trả sẽ là nền nhiệt đô thị ngày càng tăng, chất lượng không khí suy giảm và sức khỏe cộng đồng bị ảnh hưởng”, ThS.KTS Ngô Anh Vũ chia sẻ.

Hiện, phong trào trồng cây được triển khai mạnh tại các địa phương, nhưng hiệu quả lâu dài chưa tương xứng. Có những tuyến đường vừa trồng cây đã phải thay thế do chọn sai chủng loại. Nhiều cây bị cắt tỉa quá mức, làm giảm khả năng tạo bóng mát.

PGS.TS Nguyễn Minh Hòa đánh giá, muốn gia tăng mảng xanh cần đồng bộ từ khâu quy hoạch đến quản lý. Mọi dự án cải tạo vỉa hè, mở đường hay xây dựng mới đều phải tính toán tỷ lệ cây xanh ngay từ đầu, đồng thời bảo vệ quỹ đất dành cho mảng xanh và có chế tài xử lý nghiêm các hành vi xâm hại cây xanh công cộng.

Đồng quan điểm, TS Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng trường Đại học Nông lâm TP.HCM cho rằng, lâu nay nhiều công trình vẫn theo cách: xây xong rồi mới bổ sung cây xanh. Cách làm này khiến cây xanh trở thành yếu tố trang trí thay vì là một phần của hạ tầng đô thị. Theo ông Lý, cần chuyển sang tư duy thiết kế tích hợp ngay từ đầu, trong đó cây xanh, hệ thống thoát nước, kết cấu công trình và vật liệu xây dựng được tính toán đồng bộ.

Phát triển hạ tầng, mở rộng không gian đô thị là xu thế bắt buộc của siêu đô thị TP.HCM. Tuy nhiên, không có nghĩa, mảng xanh tiếp tục phải nhường chỗ cho phát triển kinh tế. Ngược lại, nếu thiếu không gian xanh, đô thị sẽ ngày càng nóng hơn, ngột ngạt hơn và dễ tổn thương hơn trước biến đổi khí hậu.