Lý Sơn tìm lời giải cho bài toán an ninh nguồn nước

Nước ngầm chịu sức ép lớn

Từ khoảng tháng 3 đến tháng 9 hằng năm, khi lượng mưa giảm, nắng nóng kéo dài, câu chuyện nước ngọt lại trở thành nỗi lo thường trực của người dân Đặc khu Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi). Không chỉ phục vụ sinh hoạt của hơn 22.000 người dân, nguồn nước còn phải đáp ứng nhu cầu sản xuất nông nghiệp và hoạt động du lịch ngày càng phát triển trên đảo.

Từ hàng trăm năm trước, cư dân Lý Sơn đã tìm mạch nước, đào giếng dọc các khu dân cư, ven biển để lấy nước phục vụ cuộc sống. Qua thời gian, số lượng giếng trên đảo ngày càng tăng. Nhưng cũng từ đó, nguồn nước dưới đất phải chịu sức ép ngày càng lớn.

Hiện toàn Đặc khu Lý Sơn có 2.149 giếng khai thác nước dưới đất, gồm 939 giếng đào, 1.088 giếng khoan thủ công và 122 giếng khoan máy. Tổng lượng nước được khai thác khoảng 21.779 m³/ngày đêm.

Theo ông Nguyễn Đạo, Phó Chủ tịch UBND Đặc khu Lý Sơn, nước dưới đất hiện vẫn là nguồn cung cấp chủ yếu cho sinh hoạt, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp trên đảo. Tuy nhiên, đây cũng là nguồn tài nguyên đang chịu áp lực lớn nhất.

Kết quả điều tra, đánh giá tài nguyên nước dưới đất cho thấy trữ lượng tiềm năng của Lý Sơn khoảng 10.753m³/ngày đêm, trong khi trữ lượng có thể khai thác chỉ khoảng 3.226 m³/ngày đêm. Như vậy, lượng nước đang khai thác thực tế cao gấp khoảng 6,75 lần trữ lượng có thể khai thác bền vững.

Sự chênh lệch này cho thấy nguồn nước ngầm đang bị khai thác vượt xa khả năng phục hồi tự nhiên. Đây cũng là nguyên nhân làm gia tăng nguy cơ suy giảm mực nước và xâm nhập mặn trên đảo.

Thực tế tại một số khu vực cho thấy giếng nước cạn nhanh, lưu lượng giảm, tình trạng nhiễm mặn xuất hiện rõ hơn vào mùa khô, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp.

Đáng chú ý, toàn bộ đảo Lý Sơn đã được xác định là vùng hạn chế khai thác nước dưới đất theo Quyết định số 623/QĐ-UBND ngày 12/9/2024 của UBND tỉnh Quảng Ngãi. Trong danh mục vùng hạn chế, Lý Sơn thuộc khu vực liên quan đến biên mặn.

Nếu tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào nước dưới đất, bài toán nước trên đảo sẽ ngày càng khó giải. Càng thiếu nước, người dân càng phải khai thác nhiều; khai thác càng lớn thì nguồn nước ngọt càng suy giảm và nguy cơ nhiễm mặn càng tăng.

Trong khi đó, nguồn nước mặt của Lý Sơn hiện còn hạn chế. Hồ Thới Lới là công trình trữ nước quan trọng nhưng dung tích chưa đủ lớn để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng.

Theo các khảo sát trước đây, lượng nước mưa tự nhiên trên lưu vực đảo khoảng 9 triệu m³. Sau khi trừ lượng nước bốc hơi, thấm xuống đất và các yếu tố khác, vẫn còn khoảng 3 triệu m³ có khả năng thu gom, trữ lại. Tuy nhiên, phần lớn lượng nước này chưa được giữ lại hiệu quả mà nhanh chóng thoát ra biển.

Tình trạng thiếu nước vì thế trở thành vấn đề thường trực đối với người dân, nhất là vào mùa khô. Bà Trần Thị Mai, ở đảo Bé, xã An Bình cho biết, tại địa phương có nhà máy xử lý nước biển thành nước ngọt nhưng mới chỉ đáp ứng một phần nhu cầu. Các hộ dân phải chủ động tích trữ nước mưa để sử dụng. “Mùa mưa thì mình hứng nước vào bể để dành dùng dần, còn đến mùa nắng thì phải mua nước từ đất liền đưa qua”, bà Mai nói.

Không chỉ ảnh hưởng sinh hoạt, thiếu nước còn tạo sức ép lên hơn 300 ha đất nông nghiệp, chủ yếu trồng hành, tỏi. Trong khi đó, du lịch phát triển, lượng khách đến đảo ngày càng tăng cũng kéo theo nhu cầu nước cho lưu trú, ăn uống và các hoạt động dịch vụ.

Tìm nguồn nước thay thế

Trước áp lực ngày càng lớn, Đặc khu Lý Sơn đang từng bước chuyển từ cách tiếp cận ứng phó thiếu nước theo mùa sang xây dựng hệ thống nguồn nước đa dạng, giảm phụ thuộc vào nước ngầm.

Theo ông Nguyễn Đạo, trước mắt, địa phương tăng cường kiểm tra, xử lý việc khai thác nước dưới đất trái phép, đồng thời thực hiện nghiêm các quy định về vùng hạn chế khai thác. Cùng với đó là quản lý chặt số lượng giếng, lưu lượng khai thác và diễn biến mực nước, độ mặn. Về lâu dài, trọng tâm được xác định là tăng khả năng thu gom, trữ nước mưa, nâng cao hiệu quả hồ Thới Lới, xây dựng các công trình trữ nước bổ trợ và phát triển các nguồn nước thay thế.

“Định hướng của Lý Sơn phải là xây dựng hệ thống an ninh nguồn nước đa nguồn, gồm nước mưa, nước mặt, nước biển khử mặn và nước dưới đất được bảo vệ. Trong đó, nước dưới đất cần chuyển dần sang vai trò nguồn dự trữ chiến lược, không còn là nguồn cung cấp chính cho tất cả các nhu cầu”, ông Nguyễn Đạo cho hay.

Theo đó, hồ Thới Lới cần được khai thác theo hướng ưu tiên nước sinh hoạt, đồng thời nghiên cứu hệ thống thu gom nước mưa, bể chứa và các công trình trữ nước bổ trợ. Đối với sản xuất nông nghiệp, cần tăng cường tưới tiết kiệm, tưới theo nhu cầu cây trồng, giảm thất thoát và gắn quy mô sản xuất với khả năng cung cấp nước thực tế.

Một nguồn nước khác đang được quan tâm là nước biển khử mặn. Nhà máy lọc nước biển thành nước ngọt An Bình hiện cung cấp nước sinh hoạt cho người dân đảo Bé. Theo phương án được UBND Đặc khu phê duyệt năm 2025, nhà máy có công suất khoảng 2m³/giờ. Dù chi phí xử lý nước biển thành nước ngọt còn cao và phụ thuộc vào năng lượng, đây được xem là nguồn nước có tính ổn định đối với một địa phương đảo.

Trong Đề án phát triển du lịch Lý Sơn đến năm 2045 đã đưa vào danh mục dự án “Xây dựng Nhà máy xử lý nước biển thành nước sạch” với tổng vốn dự kiến 500 tỷ đồng. Cùng với đó là dự án “Xây dựng hệ thống trữ, cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt đặc khu Lý Sơn”, với tổng vốn dự kiến 250 tỷ đồng.

Những định hướng này cho thấy bài toán nước đã được đặt trong quy hoạch phát triển dài hạn của Lý Sơn, thay vì chỉ được xem xét như vấn đề chống hạn trước mắt. Về lâu dài, việc hình thành hệ thống thu gom - trữ - cấp nước đồng bộ, kết hợp nước mưa, nước mặt, nước biển khử mặn và khai thác có kiểm soát nguồn nước dưới đất sẽ là hướng đi quan trọng để địa phương này chủ động hơn về nguồn nước.