Lúa mẹ Phan Sơn hồi sinh, vào chuỗi hữu cơ

Giữ hạt giống, giữ hồn núi rừng

Giữa thung lũng làng Phan Lâm (Danao Ghe - xã Phan Sơn, Lâm Đồng), những thửa ruộng lúa mẹ vào vụ mang một dáng vẻ rất khác so với vài năm trước. Không còn là những đám ruộng nhỏ lẻ trồng để đủ ăn, lúa mẹ hôm nay đã được canh tác theo quy trình hữu cơ, có nhật ký canh tác, có kiểm soát kỹ thuật và có đầu ra rõ ràng.

Sự thay đổi ấy bắt đầu từ năm 2024 khi ông Nguyễn Văn Chung, một nông dân ở xã Phan Sơn mạnh dạn trồng lúa mẹ theo mô hình canh tác hữu cơ trên diện tích 2ha. Không sử dụng phân bón hóa học, không thuốc bảo vệ thực vật, toàn bộ quá trình sản xuất tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Vụ lúa đầu tiên cho kết quả khả quan, cây sinh trưởng đồng đều, hạt chắc, năng suất ổn định, chất lượng gạo giữ được hương vị truyền thống.

Từ kết quả đó, năm 2025, ông Chung tiếp tục mở rộng diện tích trồng lúa mẹ lên gần 5ha tại khu vực làng Phan Lâm. Không dừng lại ở sản xuất của riêng gia đình, ông vận động bà con trong vùng cùng tham gia, từng bước hình thành vùng lúa mẹ tập trung gần 10ha. Sản phẩm làm ra được bao tiêu thông qua Hợp tác xã Lúa mẹ Phan Lâm và Công ty TNHH Bách Mộc, tạo sự yên tâm cho người trồng lúa.

Lúa mẹ là giống lúa truyền thống lâu đời của đồng bào K’ho, Raglai ở vùng cao Phan Sơn, khu vực huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận cũ. Trong đời sống cộng đồng, lúa mẹ không chỉ là cây lương thực mà còn gắn với tập quán canh tác, tín ngưỡng và các nghi lễ nông nghiệp, đặc biệt là Tết Đầu lúa. Hạt gạo lúa mẹ có màu trắng sữa, khi nấu cơm nở xốp, vị ngọt và hương thơm nhẹ đặc trưng vùng núi rừng.

Tuy nhiên, trong thời gian dài, giống lúa quý này chủ yếu được trồng manh mún, quy mô nhỏ, năng suất thấp, chưa có tổ chức sản xuất tập trung và gần như không có thị trường tiêu thụ. Nhiều thời điểm lúa mẹ chỉ tồn tại trong phạm vi làng bản, đứng trước nguy cơ mai một khi các giống lúa ngắn ngày, năng suất cao dần thay thế.

Hồi sinh lúa mẹ, đưa vào chuỗi giá trị

Bước ngoặt đến từ năm 2022 khi từ những hạt lúa mẹ do các già làng ở xã Phan Sơn cung cấp, chương trình phục tráng và xây dựng quy trình canh tác lúa mẹ được triển khai tại khu vực làng Phan Lâm. Quá trình này do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam phối hợp với địa phương thực hiện, tập trung vào việc thu thập, đánh giá, tuyển chọn nguồn gen bản địa và xây dựng quy trình canh tác phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu vùng cao Phan Sơn.

Theo ông Đào Minh Sô, Trưởng Bộ môn Chọn tạo giống cây trồng (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam), giống lúa mẹ sau phục tráng đã được ổn định đặc tính sinh học và chất lượng hạt. Trước đây, lúa mẹ có thời gian sinh trưởng khoảng 6 tháng, nhưng khi áp dụng khoa học kỹ thuật, thời gian sinh trưởng được rút ngắn gần 2 tháng, năng suất cải thiện rõ rệt, tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa và hữu cơ.

Việc hoàn thiện quy trình canh tác là cơ sở quan trọng để mô hình lúa mẹ hữu cơ được triển khai trong dân, đáp ứng các yêu cầu về kiểm soát sản xuất, truy xuất nguồn gốc và hướng tới thương mại hóa sản phẩm.

Trong khuôn khổ Lễ mừng Tết Đầu lúa, xã Phan Sơn đã trao chứng nhận sản xuất hữu cơ cho sản phẩm lúa mẹ và công bố thành lập Hợp tác xã Lúa mẹ Phan Lâm. Đây được xem là dấu mốc quan trọng trong hành trình đưa giống lúa bản địa bước vào chuỗi giá trị.

Ông Mai Hồng Đăng, Chủ tịch UBND xã Phan Sơn cho biết, việc lúa mẹ đạt chứng nhận hữu cơ là tiền đề để thương mại hóa sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương. Sau khi mô hình thử nghiệm thành công, xã sẽ tiếp tục vận động người dân nhân rộng diện tích trồng lúa mẹ theo hướng hữu cơ, đồng thời phối hợp với doanh nghiệp cam kết bao tiêu sản phẩm để bà con yên tâm sản xuất.

"Hợp tác xã Lúa mẹ Phan Lâm không chỉ đóng vai trò tổ chức lại sản xuất, thống nhất quy trình canh tác mà còn là đầu mối kết nối thị trường, từng bước xây dựng thương hiệu "Lúa mẹ Phan Sơn". Về lâu dài, Hợp tác xã sẽ mở rộng sang các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ khác phù hợp với điều kiện sinh thái và tập quán canh tác của vùng cao", ông Đăng cho hay.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nông sản hữu cơ và sản phẩm bản địa, lúa mẹ Phan Sơn được đánh giá có nhiều tiềm năng phát triển. Không chỉ là hạt gạo, lúa mẹ còn mang theo câu chuyện văn hóa, tri thức canh tác truyền thống và giá trị sinh thái của vùng núi.

Việc gắn bảo tồn giống bản địa với tổ chức sản xuất theo chuỗi, có sự tham gia của khoa học, chính quyền, doanh nghiệp và người dân đang mở ra hướng đi bền vững cho lúa mẹ Phan Sơn. Từ những hạt giống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, lúa mẹ đang từng bước hồi sinh, trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, góp phần tạo sinh kế ổn định cho người dân vùng cao và làm giàu thêm bản sắc nông nghiệp địa phương.