Trận lũ quét thảm khốc xảy ra tại miền bắc Nepal, gần biên giới Tây Tạng (Trung Quốc), khiến hơn 160 người người thiệt mạng và hàng trăm người mất tích. Giới chức lo ngại con số thương vong sẽ còn tăng. Trong số những người mất tích có nhiều du khách nước ngoài. Bộ Du lịch Nepal cho biết 403 du khách chưa được xác định tung tích, bao gồm 341 người nước ngoài.
Lực lượng chức năng giải cứu một cụ bà khỏi cơ sở chăm sóc người cao tuổi bị ngập lụt. Ảnh: Narendra Shrestha/AAP.
Không chỉ là một trận lũ thông thường
Các nhà khoa học đang điều tra một chuỗi sự kiện xảy ra ở vùng núi cao Himalaya để xác định nguyên nhân thảm kịch lũ quét ngày 26/8. Những bằng chứng ban đầu cho thấy đây không phải một trận lũ quét thông thường do mưa lớn, mà có thể là một “thảm họa liên hoàn” - xảy ra khi một hiện tượng thiên nhiên kích hoạt hàng loạt sự kiện khác, tạo ra sức tàn phá lớn hơn nhiều.
Biến đổi khí hậu đang khiến các sông băng tan nhanh hơn tại khu vực Hindu Kush Himalaya. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng hiện còn quá sớm để xác định mức độ biến đổi khí hậu góp phần vào trận lũ lần này. đoạn này cũng rời rạc
Hình ảnh mô tả tác động của các thảm họa liên hoàn tại khu vực lũ quét. Ảnh: Conversation.
Cụ thể, lũ quét xảy ra vào khoảng 9 giờ sáng 26/8 (giờ địa phương) tại hệ thống sông Bhotekoshi, con sông dốc và chảy xiết gần biên giới Nepal - Tây Tạng. Dòng nước sau đó cuồn cuộn xuống huyện miền núi Rasuwa và tiếp tục tràn sang các huyện lân cận như Nuwakot và Dhading.
Tại một điểm quan trắc ở hạ lưu, mực nước sông Trishuli được cho là đã tăng tới 9 m chỉ trong vòng 30 phút.
Ở một số khu vực thuộc thị trấn cổ Nuwakot, chính quyền địa phương cho biết hàng chục, thậm chí hàng trăm ngôi nhà bị cuốn trôi. Cục Đường bộ Nepal cho biết ít nhất 19 cây cầu giao thông và khoảng 40 km đường bị hư hỏng hoặc phá hủy. Tuyến đường dài 42 km nối Betrawoti với cửa khẩu Rasuwagadhi trên biên giới Nepal - Trung Quốc cũng bị phá hủy tại nhiều đoạn.
Đáng nói, không có mưa lớn được ghi nhận trước thảm họa, cho thấy mưa không phải nguyên nhân chính gây ra trận lũ quét nghiêm trọng.
Bằng chứng đáng chú ý nhất hiện nay hướng tới một vụ sụp đổ sông băng lớn ở vùng núi cao. Ảnh vệ tinh cho thấy một phần lớn sông băng ở độ cao khoảng 5.200 m đã vỡ ra và rơi xuống thung lũng bên dưới, với độ cao chênh lệch hơn 1.200 m. Vụ sụp đổ này dường như tạo ra một trận lở băng - đá khổng lồ, đủ mạnh để tạo ra tín hiệu địa chấn.
Ảnh vệ tinh chụp sông Trishuli trước và sau vụ sạt lở ngày 26/8. Ảnh: Planet Labs.
Câu hỏi quan trọng là làm thế nào một trận lở băng - đá lại có thể tạo ra lượng nước và bùn đất khổng lồ với tốc độ nhanh như vậy.
Theo giả thuyết được cơ quan thủy văn Nepal đưa ra, khối băng và đá từ trận lở có thể đã chặn dòng sông tại một vị trí cách biên giới Nepal - Tây Tạng khoảng 20 km, hình thành một hồ nước tạm thời phía sau. Nước tiếp tục tích tụ phía sau “đập” tự nhiên này trước khi công trình tạm thời bị phá vỡ, giải phóng một lượng nước lớn xuống hạ lưu trong thời gian ngắn.
Các thảm họa không chỉ diễn ra đơn lẻ
Thảm họa lũ quét tại Nepal cho thấy vì sao các sự kiện liên hoàn đặc biệt khó dự báo, ứng phó và kiểm soát hậu quả.
Chuỗi sự kiện lần này có thể gồm nhiều mắt xích: Một phần sông băng và đá sụp đổ, tạo ra trận lở lớn; khối vật chất này tràn xuống sông, chặn dòng và tạm thời tích nước; sau đó, khi “đập” tự nhiên vỡ, một đợt lũ lớn hình thành hoặc bị khuếch đại ở hạ lưu.
Trận lở sông băng cũng có thể cuốn theo nước, đá và trầm tích trên đường di chuyển, khiến dòng chảy ngày càng giàu bùn đất và có sức tàn phá lớn hơn.
Theo The Conversation, “thảm họa liên hoàn” khác với “thảm họa kép” - khi nhiều thảm họa xảy ra đồng thời hoặc kết hợp với nhau nhưng không nhất thiết có quan hệ nhân - quả trực tiếp. Còn với thảm họa liên hoàn, chính mối liên kết giữa các sự kiện mới là yếu tố quyết định.
Những chuỗi sự kiện như vậy cũng có thể khuếch đại mức độ nguy hiểm theo từng mắt xích. Một thảm họa thiên tai bắt đầu ở khu vực núi cao, xa khu dân cư, có thể kích hoạt một sự kiện khác với sức tàn phá lớn hơn nhiều và ảnh hưởng tới cộng đồng ở cách đó hàng chục, thậm chí hàng trăm km.
Đặc biệt, bản thân thảm họa có thể thay đổi hình thái trong quá trình lan truyền. Một vụ sụp đổ băng và đá ở vùng núi cao cuối cùng có thể biến thành dòng lũ chứa đầy bùn đất, đá và trầm tích khi tiến vào khu dân cư.
Thảm họa tại Nepal vẫn đang diễn biến và trình tự chính xác dẫn tới trận lũ sẽ được làm rõ hơn trong những ngày tới.
Tuy nhiên, sự kiện này đã cho thấy một thách thức lớn đối với công tác phòng chống thiên tai. Các hệ thống quản lý rủi ro hiện nay thường phân loại và đánh giá từng hiểm họa riêng biệt, chẳng hạn như cháy rừng, lũ lụt hay sạt lở đất.
Trong khi đó, các thảm họa liên hoàn không tuân theo những ranh giới này. Để quản lý hiệu quả, cần hiểu không chỉ nơi các hiểm họa riêng lẻ có thể xảy ra mà còn cả cách chúng có thể kích hoạt, kết nối và khuếch đại lẫn nhau.
Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Quốc gia Australia cảnh báo xu hướng các thảm họa xảy ra đồng thời hoặc liên hoàn được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai.
Điều đó đòi hỏi các quốc gia phải nghiên cứu kỹ hơn những chuỗi hiểm họa có thể xảy ra trong từng khu vực, từ đó đánh giá rủi ro và xây dựng phương án ứng phó phù hợp.
Những trận bão dữ dội kèm lũ lụt xảy ra liên tiếp, chẳng hạn, có thể không đơn thuần là những sự kiện riêng biệt. Khi các hiện tượng thiên ta tương tác và kích hoạt lẫn nhau, mức độ tàn phá có thể vượt xa những gì các hệ thống cảnh báo và ứng phó được thiết kế để đối phó.
