Đề xuất bảo vệ khẩn cấp 42 loài di cư
Các quốc gia thành viên Công ước về Bảo tồn các loài động vật hoang dã di cư (CMS) vừa đệ trình đề xuất bổ sung thêm 42 loài động vật di cư vào phụ lục của Công ước, nhằm tăng cường bảo vệ ở cấp độ quốc tế. Những đề xuất này sẽ được xem xét tại Hội nghị các Bên lần thứ 15 (COP15) của CMS, dự kiến diễn ra từ ngày 23 đến 29/3/2026 tại Campo Grande, Brazil.
Rái cá khổng lồ kiếm ăn tại sông Piquiri, Mato Grosso, Brazil. Ảnh: Bernard Dupont từ Pháp.
CMS là một hiệp ước môi trường quan trọng của Liên hợp quốc, tập hợp chính phủ và các bên liên quan nhằm bảo tồn những loài động vật phải di chuyển thường xuyên, vượt qua ít nhất một biên giới quốc gia trong vòng đời tự nhiên. Đây là những loài có vai trò then chốt đối với hệ sinh thái, từ thụ phấn, phát tán hạt giống đến kiểm soát dịch hại, lưu trữ carbon và hỗ trợ sinh kế cộng đồng.
Công ước CMS có hai phụ lục: Phụ lục I dành cho các loài đang bị đe dọa tuyệt chủng, yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt; Phụ lục II dành cho những loài cần sự phối hợp quốc tế để bảo tồn. Việc bổ sung các loài vào phụ lục được xem là bước đi quan trọng để thúc đẩy hành động chung của các quốc gia.
Theo bà Amy Fraenkel, Thư ký điều hành CMS, áp lực lên các loài di cư đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu. Bà nhấn mạnh rằng việc đề xuất đưa các loài biểu tượng như cú tuyết hay cá mập đầu búa vào danh sách phản ánh nhu cầu cấp bách về bảo tồn phối hợp. COP15 sẽ là cơ hội để các chính phủ tăng cường cam kết và hành động cụ thể nhằm ngăn chặn sự suy giảm của các loài này.
Trong nhóm được đề xuất, có nhiều loài trải rộng từ động vật có vú trên cạn, chim di cư cho tới các loài thủy sinh. Một số trường hợp tiêu biểu cho thấy mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng bảo tồn hiện nay.
Linh cẩu vằn, loài sinh sống trên phạm vi rộng khắp châu Á và châu Phi đang bị suy giảm mạnh do môi trường sống bị chia cắt bởi đô thị hóa, nông nghiệp và hạ tầng. Quần thể toàn cầu của loài này hiện ước tính dưới 10.000 cá thể trưởng thành, đối mặt thêm với nạn săn bắn trái phép và xung đột giữa con người và động vật hoang dã. Mặc dù thường bị nhìn nhận tiêu cực, linh cẩu vằn lại giữ vai trò quan trọng trong việc tuần hoàn chất dinh dưỡng và hạn chế bệnh tật nhờ ăn xác thối.
Ngoài ra, hội nghị cũng sẽ xem xét đề xuất loại bỏ hươu Bukhara khỏi Phụ lục I, do phân loài này đã phục hồi nhờ nỗ lực bảo tồn dài hạn. Tuy vậy, loài này vẫn sẽ nằm trong Phụ lục II và tiếp tục được bảo vệ ở cấp quốc gia.
Cú tuyết và hồi chuông cảnh báo ở Bắc Cực
Một trong những loài nổi bật được đề xuất đưa vào Phụ lục II là cú tuyết (Bubo scandiacus), biểu tượng chim chóc của vùng lãnh nguyên Bắc Cực. Trong những năm gần đây, cú tuyết trở nên quen thuộc hơn với con người nhờ văn hóa đại chúng, nhưng thực tế số lượng của chúng lại đang suy giảm đáng báo động.
Đàn cá mập đầu búa ở Mikimoto, Nhật Bản. Ảnh: Masayuki Agawa/Ocean Image Bank.
Theo các đánh giá bảo tồn, trong ba thập kỷ qua, cú tuyết đã mất khoảng một phần ba quần thể toàn cầu. BirdLife International thậm chí đã tuyên bố loài này tuyệt chủng tại Thụy Điển. Là loài săn mồi đầu bảng, cú tuyết được xem như thước đo quan trọng phản ánh sức khỏe của hệ sinh thái Bắc Cực, một trong những khu vực mong manh nhất thế giới.
Các chuyên gia cho rằng biến đổi khí hậu và khai thác quá mức là những nguyên nhân chính khiến cú tuyết suy giảm. Bắc Cực đang ấm lên nhanh hơn nhiều khu vực khác, làm thay đổi môi trường sống, ảnh hưởng đến nguồn thức ăn và khả năng sinh sản của loài. Sự suy giảm của cú tuyết vì thế không chỉ là câu chuyện của một loài chim, mà còn là dấu hiệu cảnh báo về những biến động lớn của hệ sinh thái toàn cầu.
Cùng với cú tuyết, nhiều loài chim biển và chim di cư khác cũng được đề xuất đưa vào phụ lục. Trong số đó có 26 loài hải âu chân đen thuộc các chi Pterodroma và Pseudobulweria, cùng chim hải âu chân thịt Ardenna carneipes. Các loài chim mỏ cong và nhiều loài chim nước khác cũng nằm trong danh sách, phản ánh sự suy giảm nghiêm trọng của các quần thể chim di cư trên phạm vi toàn cầu.
Không chỉ động vật trên cạn, các loài sinh vật biển cũng đối mặt với rủi ro lớn. Cá mập đầu búa lớn, loài săn mồi đầu bảng của đại dương, đang bị khai thác quá mức do giá trị cao của vây cá và nhu cầu thịt cá. Việc suy giảm của loài này có thể làm mất ổn định chuỗi thức ăn biển và ảnh hưởng sâu rộng đến sức khỏe của hệ sinh thái đại dương.
Danh sách đề xuất còn bao gồm rái cá khổng lồ, các loài cá mập đuôi dài, cá mập thiên thần và nhiều loài thủy sinh khác. Những trường hợp này cho thấy các loài di cư đang chịu áp lực từ nhiều phía: mất môi trường sống, ô nhiễm, biến đổi khí hậu, khai thác quá mức và buôn bán trái phép.
Bảo tồn quốc tế và cơ hội tại COP15
CMS cho biết báo cáo “Tình trạng các loài di cư trên thế giới” công bố tại COP14 đã chỉ ra rằng vẫn còn hàng trăm loài di cư bị đe dọa chưa được đưa vào phụ lục, đồng nghĩa với việc chưa nhận được sự bảo vệ và phối hợp quốc tế tương xứng. Báo cáo cũng nhấn mạnh hai mối đe dọa lớn nhất hiện nay vẫn là khai thác quá mức và mất môi trường sống.
Trong khi gần một nửa số loài đã được liệt kê trong CMS đang suy giảm, vẫn có một số loài ổn định hoặc phục hồi, cho thấy giá trị của các biện pháp bảo tồn phối hợp và tầm quan trọng của việc đưa loài vào danh sách.
Trước thềm COP15, các đề xuất đã được Hội đồng Khoa học của Công ước xem xét và góp ý trong cuộc họp tháng 12/2025. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng trước khi các quốc gia chính thức thảo luận và bỏ phiếu tại Brazil vào tháng 3 năm nay.
COP15 dự kiến quy tụ chính phủ, nhà khoa học, tổ chức bảo tồn, cộng đồng bản địa và các bên liên quan để cùng tìm lời giải cho những áp lực ngày càng tăng đối với các loài di cư. Hội nghị được kỳ vọng sẽ thông qua nhiều nhiệm vụ mới nhằm tăng cường hành động bảo tồn trên phạm vi toàn cầu.
Trong bối cảnh suy thoái sinh học đang trở thành khủng hoảng toàn cầu, cú tuyết cùng 42 loài được đề xuất lần này không chỉ là những cái tên trong danh sách. Chúng đại diện cho lời cảnh báo về sự mong manh của thiên nhiên và cũng là cơ hội để thế giới hành động sớm, trước khi quá muộn.
