Độc đáo Lễ hội trên thung nước
Lễ hội Tràng An là sự kiện văn hóa - tâm linh có ý nghĩa đặc biệt, được tổ chức thường niên tại tỉnh Ninh Bình mang ý nghĩa tri ân Đức Thánh Quý Minh Đại Vương - một trong 3 vị tướng thời Hùng Vương có công trấn giữ vùng Sơn Nam, đồng thời khơi dậy tinh thần “uống nước nhớ nguồn” trong cộng đồng, góp phần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.
Diễn ra vào mùa xuân hằng năm, Lễ hội nhằm tôn vinh những giá trị văn hóa lâu đời gắn liền với vùng đất linh thiêng, “bảo tàng địa chất ngoài trời” và “kinh đô linh thiêng của người Việt xưa”. Đây là một trong những lễ hội truyền thống độc đáo của Ninh Bình, diễn ra trong không gian của những thung nước trong xanh, hang động lung linh kỳ ảo và giữa bốn bề núi non hùng vĩ của Di sản Tràng An.
Lễ hội Tràng An - một trong những lễ hội truyền thống độc đáo của Ninh Bình diễn ra trong không gian của những thung nước trong xanh. Ảnh: Sở VHTTDL Ninh Bình.
Không giống nhiều lễ hội diễn ra trên sân đình hay quảng trường, Lễ hội Tràng An mở ra giữa mênh mang sông nước, nơi những dãy núi đá vôi hàng triệu năm tuổi quây quần thành bức tường thành thiên tạo, ôm lấy dòng chảy xanh ngọc uốn lượn.
Trong khung cảnh ấy, hàng trăm con thuyền nhỏ rẽ nước, đưa đại biểu và du khách vào trung tâm hành lễ. Mặt nước lung linh in bóng cờ hội ngũ sắc và những mái chèo khua sóng. Âm thanh trống chiêng, lời chúc văn hòa cùng tiếng gió lùa qua vách núi, tạo nên một không gian linh thiêng mà khoáng đạt. Nghi lễ dâng hương, rước nước, tái hiện truyền thống gắn với hành trình mở cõi và dựng nước của tiền nhân được thực hiện giữa đại cảnh núi sông.
Chính sự kết hợp giữa yếu tố tâm linh và cảnh quan sơn thủy hữu tình đã làm nên bối cảnh độc đáo của Lễ hội Tràng An. Ở đó, mỗi nhịp chèo là một nhịp kết nối quá khứ với hiện tại; mỗi thung nước trở thành một “sân khấu” tự nhiên, nơi văn hóa, lịch sử và thiên nhiên hòa quyện, tạo nên một lễ hội vừa linh thiêng, vừa giàu tính biểu tượng của vùng đất Cố đô.
Theo thông tin từ Sở VHTTDL Ninh Bình, UBND tỉnh Ninh Bình đã thống nhất chủ trương đưa Lễ hội Tràng An trở thành lễ hội lớn cấp tỉnh, đồng thời yêu cầu bảo tồn nghiêm các yếu tố gốc của di sản trong quá trình tổ chức.
Lễ hội Tràng An là nơi giao thoa và kết nối các giá trị văn hoá đặc sắc của vùng đất Cố đô, thể hiện nét văn hóa tín ngưỡng độc đáo của người dân Ninh Bình nhằm tưởng nhớ, tri ân Đức Thánh Quý Minh Đại Vương - Người đã có công trong sự nghiệp gìn giữ nước nhà; cảm tạ ân đức của Ngài đã phù trợ, giúp nhân dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Theo truyền thuyết, ngài là một trong ba anh em - ba vị tướng đã được phong Thánh (Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh), là người có công trấn ải Sơn Nam (thuộc Hoa Lư tứ trấn), bảo vệ đất nước thời Hùng Vương thứ 18.
Nâng tầm di sản Quần thể danh thắng Tràng An
Quần thể danh thắng Tràng An nằm ở phía nam đồng bằng châu thổ sông Hồng, thuộc tỉnh Ninh Bình, là một không gian đặc biệt nơi thiên nhiên và lịch sử giao thoa trong cùng một tầng sâu văn hóa. Năm 2014, nơi đây được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới - di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, ghi nhận đồng thời cả giá trị địa chất - cảnh quan và giá trị khảo cổ - lịch sử.
Về phương diện tự nhiên, Tràng An nổi bật với hệ thống núi đá vôi có tuổi đời hàng trăm triệu năm, bị phong hóa và xâm thực qua nhiều thời kỳ kiến tạo địa chất. Những dãy núi dựng đứng, thung nước trong xanh và mạng lưới hang động xuyên thủy tạo thành một “bảo tàng địa chất ngoài trời” hiếm có. Du khách ngồi trên thuyền nan, xuôi theo các dòng sông nhỏ len lỏi qua hang Tối, hang Sáng, hang Nấu Rượu… sẽ cảm nhận rõ sự kỳ vĩ của thiên nhiên khi ánh sáng hắt xuống mặt nước xanh ngọc, phản chiếu vòm đá trầm mặc phía trên.
Không chỉ có giá trị cảnh quan, Tràng An còn là một trong những cái nôi cư trú sớm của người Việt cổ. Các di chỉ khảo cổ trong hang động cho thấy dấu tích của con người từ hàng chục nghìn năm trước, minh chứng cho quá trình thích ứng bền bỉ với biến đổi khí hậu và môi trường. Đây cũng là vùng lõi gắn với Kinh đô Hoa Lư - trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa của nhà Đinh, nhà Tiền Lê ở thế kỷ X. Dấu tích thành cổ, đền thờ và hệ thống núi sông hiểm yếu góp phần lý giải vì sao vùng đất này từng được chọn làm kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến tập quyền ở Việt Nam.
Lễ hội Tràng An là cầu nối giúp di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn được hiểu sâu và trân trọng hơn trong đời sống đương đại. Ảnh: Sở VHTTDL Ninh Bình.
Trong dòng chảy hiện đại hóa, Quần thể danh thắng Tràng An không chỉ là điểm đến du lịch nổi tiếng mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa - lịch sử dựng nước, tiến trình tiến hóa của tự nhiên và đời sống đương đại cùng tồn tại trong một chỉnh thể thống nhất. Đó là di sản của quá khứ, nhưng cũng là trách nhiệm của hiện tại và tương lai.
Việc UBND tỉnh Ninh Bình thống nhất chủ trương đưa Lễ hội Tràng An trở thành lễ hội lớn cấp tỉnh trong yêu cầu bảo vệ môi trường thiên nhiên và bảo tồn nghiêm các yếu tố gốc của di sản trong quá trình tổ chức kỳ vọng góp phần “nâng tầm” giá trị của Quần thể danh thắng Tràng An trên nhiều phương diện.
Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và thể thao Ninh Bình cho biết: Lễ hội Tràng An làm sống dậy chiều sâu văn hóa - lịch sử vốn là một trong những trụ cột cấu thành giá trị di sản. Tràng An không chỉ là cảnh quan karst kỳ vĩ được UNESCO ghi danh, mà còn gắn với không gian Hoa Lư xưa, với truyền thống dựng nước thời Đinh - Tiền Lê. Khi nghi lễ rước nước, dâng hương, tưởng niệm tiền nhân được tổ chức ngay trên các thung nước và dòng sông xuyên núi, yếu tố “văn hóa sống” được kích hoạt, giúp du khách cảm nhận di sản không phải là một bảo tàng tĩnh lặng, mà là một không gian có đời sống tinh thần liên tục.
Bên cạnh đó, lễ hội tạo hiệu ứng truyền thông và nhận diện thương hiệu. Trong bối cảnh cạnh tranh điểm đến ngày càng lớn, một lễ hội đặc thù diễn ra giữa non nước, trên hàng trăm con thuyền tạo nên hình ảnh độc đáo, góp phần gia tăng sức hút du lịch, kéo dài thời gian lưu trú, mở rộng thị trường khách và qua đó thúc đẩy nguồn lực cho công tác bảo tồn.
"Chúng tôi xác định việc “nâng tầm” chỉ thực sự có ý nghĩa khi lễ hội được tổ chức trên nguyên tắc bảo tồn các yếu tố gốc của di sản là ưu tiên cao nhất, bảo vệ môi trường thiên nhiên là ưu tiên quan trọng. Hạn chế tối đa áp lực môi trường như: rác thải, tiếng ồn, quá tải du khách hay việc dàn dựng thiếu kiểm soát làm suy giảm giá trị cốt lõi; Nhất quyết không chạy theo quy mô phô trương, thương mại hóa hoặc can thiệp thô bạo vào cảnh quan làm tổn hại hình ảnh di sản" - ông Nguyễn Mạnh Cường chia sẻ.
Một lễ hội tiết chế, tôn trọng cảnh quan, nhấn mạnh yếu tố truyền thống, gắn với giáo dục cộng đồng và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sẽ trở thành đòn bẩy mềm, gia tăng giá trị biểu tượng và sức sống cho Tràng An.
Trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát huy, Lễ hội Tràng An có thể là cầu nối giúp di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn được hiểu sâu và trân trọng hơn trong đời sống đương đại.
