Hiện nay, ngành hàng sầu riêng tại Việt Nam đang trải qua giai đoạn tăng trưởng nóng nhưng cũng phải đối mặt với không ít rủi ro về thị trường, chất lượng và kỹ thuật canh tác. Để giúp bà con nông dân có cái nhìn toàn diện và khoa học, Báo Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, chuyên gia hàng đầu về cây ăn trái tại ĐBSCL xoay quanh vấn đề này.
Thưa Giáo sư, hiện nay diện tích sầu riêng tại Việt Nam và các nước Đông Nam Á đang tăng trưởng rất nhanh. Giáo sư đánh giá như thế nào về những thách thức cạnh tranh mà ngành hàng sầu riêng nước ta phải đối mặt trên thị trường xuất khẩu?
Thách thức lớn nhất đối với sầu riêng hiện nay chính là áp lực cạnh tranh khốc liệt giữa các thị trường xuất khẩu, đặc biệt là với đối thủ lớn như Thái Lan. Hiện nay, diện tích trồng sầu riêng ở Việt Nam tăng từ 15 - 20% mỗi năm. Đáng chú ý, không chỉ nước ta mà các quốc gia Đông Nam Á khác hầu như nước nào cũng tăng diện tích. Do đó, áp lực thị trường tiêu thụ mỗi ngày một lớn hơn.
GS.TS Trần Văn Hâu, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Cần Thơ, chuyên gia hàng đầu về cây ăn trái ĐBSCL, chia sẻ các giải pháp nâng cao chất lượng sầu riêng, kiểm soát dư lượng cadimi và phát triển sản xuất bền vững. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Trong bối cảnh này, Thái Lan đã có một chiến lược rất bài bản nhằm nâng cao chất lượng để giữ vững vị thế và cạnh tranh trực tiếp tại thị trường nhập khẩu sầu riêng Trung Quốc. Đối với nước ta, nếu muốn xuất khẩu thuận lợi và cạnh tranh sòng phẳng với các nước, đặc biệt là Thái Lan, thì chắc chắn chúng ta không thể nào bỏ qua yếu tố chất lượng trái. Chất lượng phải được đặt lên hàng đầu thì mới hy vọng đảm bảo được giá cả và giá thành đầu ra bền vững cho bà con.
Gần đây, thông tin về việc một số lô hàng sầu riêng bị nhiễm dư lượng kim loại nặng cadimi đã gây lo ngại lớn. Giáo sư có thể phân tích nguyên nhân kỹ thuật nào dẫn đến nguy cơ nhiễm cadimi trong trái sầu riêng ở vùng ĐBSCL?
Vấn đề sầu riêng bị nhiễm dư lượng cadimi đã xuất hiện và đây là năm thứ ba rồi, nhưng thực tế nhiều bà con nông dân vẫn còn rất mơ hồ. Cadimi là một loại kim loại nặng. Về bản chất, chất này thường không có sẵn trong đất vườn tự nhiên của bà con. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ nguồn vật tư đầu vào, cụ thể là phân bón, đặc biệt là phân lân.
Để kích thích cây sầu riêng ra hoa, bà con nông dân thường có thói quen sử dụng phân lân với liều lượng rất cao. Đây lại là dạng lân đơn, có tính chua và hàm lượng lân nguyên chất thấp, nên bà con phải bón một lượng rất lớn thì mới đủ năng lượng kích thích cây ra bông. Bên cạnh đó, đặc thù đất đai ở một số vùng trũng, vùng thấp trước đây của ĐBSCL có độ pH đất thấp (đất chua). Khi hai yếu tố này phối hợp lại với nhau, tức là lượng lân đơn bón vào nhiều kết hợp với môi trường đất chua, nó sẽ làm cho cadimi bị hòa tan mạnh, tạo điều kiện cho rễ cây hấp thu và tích tụ vào trái. Đây chính là nguy cơ kỹ thuật cốt lõi làm sầu riêng bị nhiễm cadimi.
Từ những nguyên nhân nêu trên, Giáo sư có khuyến cáo gì về các giải pháp đồng bộ để cải thiện môi trường đất và thay đổi quy trình canh tác nhằm hạn chế tối đa sự hấp thu cadimi?
Để hạn chế sự hấp thu cadimi cho sầu riêng, giải pháp quan trọng nhất là phải cải thiện môi trường đất trồng, trong đó đặc biệt là nâng cao độ pH của đất. Thực tế việc này tương đối khó khăn, vì muốn hạn chế tối đa sự hấp thu cadimi thì độ pH đất phải đạt từ 6.5 trở lên. Trong khi đó, đa số đất vườn sầu riêng ở miền Tây hiện nay chỉ dao động tầm 5.0 đến 5.5, vùng nào đẹp lắm mới đạt được 6.0.
Vườn sầu riêng tại ĐBSCL đang bước vào giai đoạn phát triển trái. Chất lượng sản phẩm và an toàn dư lượng là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Vì vậy, chúng ta phải có chiến lược cải tạo đất lâu dài bằng các biện pháp tổng hợp. Phương pháp truyền thống là bón vôi kết hợp bón phân hữu cơ. Đặc biệt, tôi khuyến khích bà con sử dụng thêm than sinh học. Than sinh học không chỉ cải thiện cấu trúc đất, nâng pH mà còn có khả năng cố định kim loại nặng cadimi trong đất rất tốt, giảm thiểu rễ cây hút lên.
Song song đó, bà con phải thay đổi quy trình canh tác, phải áp dụng nhiều giải pháp tổng hợp để điều khiển cây ra hoa, chứ không thể chỉ đơn thuần phụ thuộc vào một biện pháp duy nhất là bón phân lân và kali thật cao như trước đây.
Bên cạnh chất lượng, sản xuất sầu riêng vụ nghịch được xem là một thế mạnh lớn của miền Tây. Vậy chúng ta cần có chiến lược kỹ thuật ra sao để phát huy lợi thế này và hướng đến phát triển ngành hàng sầu riêng bền vững, thưa Giáo sư?
Miền Tây của chúng ta có một ưu thế cực kỳ lớn mà ngay cả các vùng trồng sầu riêng của Thái Lan hay các nước khác không dễ gì có được, đó là điều kiện nguồn nước ngọt rất chủ động. Vùng miền Đông của Thái Lan mặc dù kỹ thuật họ rất tốt nhưng lại hay bị thiếu nước. Nhờ chủ động được nguồn nước, bà con nông dân miền Tây đã sớm tận dụng để sản xuất sầu riêng vụ nghịch nhằm bán được giá cao, tránh được tình trạng "dội chợ, rớt giá" vào mùa thuận (khoảng tháng 6) khi các nước như Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaysia, Philippines đồng loạt vào mùa vụ. Thực tế 2-3 năm qua cho thấy sầu riêng vụ nghịch bán rất được giá.
Nông dân chăm sóc vườn sầu riêng vụ nghịch. Việc làm chủ kỹ thuật điều khiển ra hoa, chủ động nguồn nước và cải tạo đất giúp nâng cao năng suất, chất lượng trái phục vụ xuất khẩu. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ dựa vào tự nhiên mà không làm chủ kỹ thuật, hoặc chỉ "thuận thiên" làm mùa thuận thì giá trị kinh tế sẽ giảm theo quy luật thị trường.
Vấn đề là làm sao để quy trình kỹ thuật xử lý ra hoa vụ nghịch đạt hiệu quả cao, năng suất tốt và chất lượng trái ổn định. Đây là bài toán lâu dài. Nhiều doanh nghiệp, nông dân từ Thái Lan, Malaysia cũng đã sang gặp tôi, thậm chí mời tôi sang Malaysia để tập huấn về kỹ thuật điều khiển ra hoa sầu riêng.
Do đó, chúng ta cần một chiến lược mang tính dài hạn từ phía cơ quan quản lý và các chuyên gia để tập huấn, chuyển giao quy trình kỹ thuật chuẩn cho bà con hiểu và làm một cách khoa học. Chỉ khi làm chủ được kỹ thuật và kiểm soát được chất lượng, ngành hàng sầu riêng Việt Nam mới có thể phát triển bền vững và giữ vững lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế.
Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!
