Vườn quốc gia Cúc Phương sở hữu một hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới ẩm vô cùng phong phú và độc đáo. Ảnh: PL.
Không thể coi khu bảo tồn là “bài toán giảm đầu mối”
Theo đó, một số tổ chức bảo tồn thiên nhiên vừa có văn bản kiến nghị Thủ tướng Chính phủ và các cơ quan Trung ương xem xét, thận trọng việc sắp xếp, sáp nhập các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển và đất ngập nước quan trọng trong quá trình tinh gọn đơn vị sự nghiệp công lập.
Cụ thể, các tổ chức kiến nghị gồm: Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature); Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (EVN), Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam (SVW); Trung tâm Nghiên cứu quản trị tài nguyên vùng cao (CERGON); Trung tâm hành động vì động vật hoang dã (WildAct); Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn thiên nhiên (CTNC); Trung tâm Môi trường và Phát triển nguồn lực cộng đồng (CECAD).
Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên vừa có văn bản kiến nghị gửi Thủ tướng Chính phủ và các cơ quan Trung ương. Ảnh: PL.
Trong kiến nghị, các tổ chức trên cho biết, hoàn toàn ủng hộ chủ trương tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết 105/NQ-CP ngày 8/4/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 210-KL/TW ngày 12/11/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trong thời gian tới.
“Tuy nhiên, đối với hệ thống khu bảo tồn, việc tinh gọn cần được thực hiện trên nền tảng của khoa học bảo tồn, giá trị sinh thái và chức năng lâu dài của từng khu, thay vì chỉ tiếp cận như một bài toán giảm số lượng đầu mối hành chính”, kiến nghị nêu rõ.
Theo các tổ chức, hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn có tính đặc thù rất cao, giữ vai trò nền tảng của an ninh sinh thái quốc gia, bảo vệ rừng tự nhiên, nguồn nước và các hệ sinh thái quan trọng như rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn hay đất ngập nước. Do đó, các tổ chức này bày tỏ lo ngại, nếu việc sắp xếp được thực hiện theo hướng “sáp nhập cơ học” theo địa giới hành chính hoặc chỉ tiêu giảm đầu mối, nhiều giá trị sinh thái đặc biệt có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
“Một khu bảo tồn có thể nhỏ về diện tích hoặc ít nhân sự, nhưng lại gìn giữ sinh cảnh cuối cùng của một loài đặc hữu, nguy cấp, một vùng rạn san hô quan trọng, một bãi đẻ của rùa biển, một vùng đất ngập nước của chim di cư, hoặc một khu rừng đầu nguồn có ý nghĩa vượt xa phạm vi một tỉnh và quốc gia vì nó có ý nghĩa đối với giá trị đa dạng toàn cầu. Những giá trị đó không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng biên chế, quy mô đơn vị sự nghiệp hay khả năng tự chủ tài chính”, các tổ chức nêu ý kiến.
Hoạt động tuần tra rừng tại Tân Trào. Ảnh: PL.
Đề xuất xây dựng hệ thống quản trị bảo tồn cấp quốc gia
Từ những lo ngại trên, các tổ chức kiến nghị Chính phủ “tạm dừng việc sáp nhập cơ học hoặc xử lý đơn lẻ các ban quản lý khu bảo tồn theo từng địa phương nếu chưa có đánh giá đầy đủ về mức độ ảnh hưởng lâu dài của hoạt động này đối với giá trị sinh thái, tính liên kết cảnh quan, loài mục tiêu, chức năng hệ sinh thái và yêu cầu bảo tồn dài hạn”.
Thay vào đó, các đơn vị đề xuất giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng Đề án tổng thể về tổ chức lại việc quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia. Theo đó, Đề án cần đề xuất phương án sắp xếp đồng bộ, khả thi về pháp lý, tài chính, nhân sự, tài sản công, đất đai, dữ liệu và thẩm quyền quản lý; không triển khai theo hướng thí điểm rời rạc, nhưng cũng không xử lý theo từng đơn vị riêng lẻ.
Các tổ chức cũng đề xuất, kiến nghị một số nội dung như quản lý cần dựa trên giá trị sinh thái và tính liên kết hệ sinh thái, thay vì đơn thuần theo địa giới hành chính. Những khu có kết nối sinh thái trực tiếp, dù nằm ở nhiều tỉnh khác nhau, có thể được xem xét quản lý như một đơn vị bảo tồn thống nhất. Và ngược lại, các khu tuy cùng tỉnh nhưng khác biệt lớn về chức năng sinh thái, loài mục tiêu, vùng biển, đất ngập nước hoặc điều kiện quản lý thì không nên sáp nhập chỉ để giảm đầu mối”.
“Đề xuất hình thành một đầu mối chuyên trách cấp quốc gia đủ thẩm quyền quản lý trực tiếp hệ thống các khu bảo tồn có giá trị quốc gia. Đồng thời, duy trì lực lượng quản lý tại chỗ để thực hiện tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, phục hồi sinh thái và phòng cháy chữa cháy”, kiến nghị nêu.
Ngoài ra, các tổ chức cho rằng, cần xây dựng cơ chế tài chính quốc gia cho khu bảo tồn, trong đó ngân sách Trung ương bảo đảm các nhiệm vụ cốt lõi như tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, cứu hộ động vật hoang dã và phục hồi hệ sinh thái. Cùng với đó, cần chuẩn bị đầy đủ cơ sở pháp lý, bởi, tổ chức lại hệ thống khu bảo tồn quốc gia sẽ liên quan đến nhiều luật và quy định hiện hành về lâm nghiệp, đa dạng sinh học, thủy sản, đất đai, tài sản công, ngân sách nhà nước, viên chức, đơn vị sự nghiệp công lập và phân cấp quản lý giữa trung ương với địa phương.
“Việc tinh gọn bộ máy cần đi đôi với bảo vệ lâu dài các giá trị đa dạng sinh học và vốn tự nhiên của quốc gia, tránh để các mục tiêu bảo tồn bị suy giảm trong quá trình sắp xếp tổ chức”, các tổ chức bảo tồn nêu ý kiến.
