Khoa học lâm nghiệp trong tình hình mới: [Bài 2] Giữ rừng trở thành sinh kế bền vững

Người dân sống khỏe nhờ ‘lộc rừng’

Theo chân đoàn công tác của Viện Khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ khảo sát vùng rừng ngập mặn tỉnh Cà Mau, chúng tôi có dịp ghi nhận hiệu quả của các mô hình lâm - ngư kết hợp. Dưới những tán rừng ngập mặn đã tạo môi trường sinh thái và nguồn thức ăn dồi dào phù hợp cho tôm, cua, cá cùng nhiều loài thủy sản tự nhiên phát triển và sinh sôi nảy nở đã trở thành nguồn sinh kế bền vững, ổn định cho các hộ nhận khoán giữ rừng.

Gắn bó với rừng ngập mặn Ngọc Hiển từ năm 2012, ông Nguyễn Thành Tuyền, hộ nhận khoán bảo vệ rừng tại ấp Xẻo Mắm, xã Phan Ngọc Hiển (Cà Mau) cho biết, cuộc sống gia đình ông đã thay đổi đáng kể từ khi kết hợp giữ rừng với nuôi thủy sản dưới tán rừng.

Trước đây, ông Tuyền chủ yếu làm thuê tại địa phương, thu nhập bấp bênh. Sau khi nhận khoán bảo vệ rừng, được Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm nghiệp Tây Nam Bộ hỗ trợ con giống và hướng dẫn kỹ thuật, sinh kế gia đình từng bước ổn định.

“Lúc mới vào đây, gia đình tôi gặp nhiều khó khăn. Nhờ Trung tâm hỗ trợ, việc sản xuất dần thuận lợi hơn. Vừa quản lý, bảo vệ rừng, vừa nuôi thủy sản dưới tán rừng giúp gia đình có nguồn thu ổn định”, ông Tuyền chia sẻ.

Hiện gia đình ông thu nhập khoảng 5 - 7 triệu đồng/tháng vào mùa nghịch và trên 10 triệu đồng/tháng vào mùa thuận. Nguồn thu từ thủy sản giúp gia đình ổn định cuộc sống, đồng thời tạo động lực gắn bó lâu dài với rừng. Với ông Tuyền, giữ rừng cũng chính là giữ sinh kế. Hằng ngày, ông kiểm tra diện tích được giao khoán, chăm sóc cây và phối hợp với lực lượng quản lý phát hiện, ngăn chặn những hành vi xâm hại tài nguyên rừng.

“Có rừng thì mình mới có sinh kế, vì vậy chúng tôi luôn cố gắng bảo vệ rừng thật tốt để rừng phát triển bền vững, cuộc sống người dân cũng ổn định hơn. Sống được nhờ rừng thì càng phải có trách nhiệm giữ rừng!”, ông Tuyền nói.

Cũng là hộ nhận khoán lâu năm tại khu vực này, ông Lữu Phước Tài cho biết, mô hình nuôi thủy sản kết hợp quản lý, bảo vệ rừng đã trở thành nguồn sinh kế chính của gia đình. Công việc mỗi ngày gắn với chăm sóc cây rừng, theo dõi vuông tôm, cua và điều tiết nước phù hợp với con nước vừa đảm bảo cho cây rừng phát triển tốt và đảm bảo nguồn nước không bị ứ đọng và ô nhiễm. Mỗi tháng, gia đình ông thu hoạch thủy sản từ 2 - 3 đợt.

Theo ông Tài, việc chủ động điều tiết nước giúp môi trường vuông nuôi ổn định, tạo điều kiện để tôm, cua, cá phát triển tự nhiên. “Sống dưới tán rừng, môi trường trong lành, lại có việc làm từ nuôi thủy sản kết hợp chăm sóc, bảo vệ rừng. Công việc vất vả nhưng mình gắn bó, bởi có rừng mới có sinh kế lâu dài”, ông Tài chia sẻ.

Việc đoàn công tác của Viện Khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ trực tiếp khảo sát cũng là dịp để các hộ nhận khoán phản ánh thực tế sản xuất, những khó khăn trong quá trình giữ rừng, nuôi thủy sản và tiếp cận thêm hướng dẫn kỹ thuật nhằm nâng hiệu quả mô hình lâm - ngư kết hợp.

Đáng chú ý, giá trị dưới tán rừng không chỉ đến từ đối tượng nuôi chính mà những khu vực nghiên cứu, thử nghiệm các giống và kỹ thuật lâm sinh trồng các loài cây Đước đôi, Đưng, Mắm khi tỷ lệ sử dụng đất và mật độ trồng cây phù hợp còn tạo môi trường sinh thái cho nhiều loài thủy sản tự nhiên cư trú và phát triển. Nguồn “lộc rừng” ấy tạo thêm thu nhập thường xuyên cho các hộ nhận khoán mà không tách rời nhiệm vụ bảo vệ rừng. Qua đó, mô hình lâm - ngư kết hợp cho thấy một hướng mới, rừng được bảo vệ tốt hơn khi người dân có thể sống ổn định từ chính hệ sinh thái mà họ tham gia gìn giữ.

Bảo vệ rừng để ‘con tôm nuôi lại mình’

Theo Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm nghiệp Tây Nam Bộ, mô hình nuôi tôm, cua dưới tán rừng được các hộ nhận khoán triển khai theo hướng tự nhiên. Thủy sản tận dụng nguồn thức ăn sẵn có trong hệ sinh thái, không sử dụng thức ăn công nghiệp, qua đó giảm chi phí sản xuất và hạn chế tác động đến môi trường.

Ông Dương Hùng Vỹ, phụ trách Trạm Thực nghiệm Lâm nghiệp cho biết, việc kết hợp nhận khoán bảo vệ rừng với nuôi thủy sản đã tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời nâng cao trách nhiệm giữ rừng. Để duy trì sản xuất, các hộ chủ động bổ sung con giống định kỳ, điều tiết nguồn nước theo thủy triều. Nguồn nước được trao đổi thường xuyên vừa tạo điều kiện cho thủy sản sinh trưởng, vừa hỗ trợ hệ sinh thái rừng phát triển.

Cán bộ Trung tâm và Viện Khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ thường xuyên kiểm tra hiện trường, hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ các hộ nhận khoán trong quá trình sản xuất.

So với nuôi công nghiệp, tôm sú sinh thái dưới tán rừng có sản lượng thấp hơn, khoảng 80 - 100 kg/ha/năm. Bù lại, tôm đạt kích cỡ lớn, phổ biến 10 - 15 con/kg. Chi phí đầu vào thấp do không sử dụng thức ăn công nghiệp, chủ yếu là chi phí con giống ban đầu, nhờ đó giảm áp lực vốn và hạn chế rủi ro trong sản xuất.

Điểm khác biệt của mô hình nằm ở phương thức sản xuất “thuận thiên”. Thay vì nuôi công nghiệp và bán thâm canh phải thường xuyên vận hành quạt nước, kiểm soát các chỉ số môi trường, thức ăn và đối mặt với áp lực dịch bệnh như nuôi thâm canh, người nuôi tôm dưới tán rừng tổ chức sản xuất theo con nước thủy triều và khả năng tự cân bằng của hệ sinh thái.

Công việc hằng ngày chủ yếu là dọn cỏ trên bờ bao, kiểm tra cống, hạn chế rò rỉ nước và theo dõi thủy triều. Vào những ngày nước lớn, người dân mở cống đưa nước, phù sa và nguồn thức ăn tự nhiên vào vuông nuôi. Khi thủy triều rút, tôm đạt kích cỡ được thu hoạch bằng lú để bán cho thương lái. Theo ông Vỹ, chính phương thức sản xuất dựa vào tự nhiên giúp người dân giảm chi phí, bớt áp lực chăm sóc mà vẫn duy trì nguồn thu. Đây cũng là cơ sở để sinh kế thủy sản gắn chặt hơn với trách nhiệm bảo vệ hệ sinh thái rừng.

Ông Ninh Văn Quang, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm nghiệp Tây Nam Bộ cho biết, đơn vị thường xuyên hỗ trợ con giống, tập huấn kỹ thuật nuôi thủy sản, hướng dẫn chăm sóc và bảo vệ rừng cho các hộ nhận khoán.

“Trong thời gian tới, chúng tôi tiếp tục tạo điều kiện để các hộ ổn định cuộc sống, có sinh kế bền vững, từ đó bám rừng và gắn bó lâu dài với công tác bảo vệ rừng”, ông Quang khẳng định.

Hiện Trạm Thực nghiệm Lâm nghiệp Ngọc Hiển, thuộc Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm nghiệp Tây Nam Bộ, quản lý 87,7 ha rừng. Bên cạnh việc triển khai các nghiên cứu nghiệm, Trung tâm đã triển khai các mô hình nuôi thủy sản sinh thái bền vững dưới tán rừng tạo thu nhập giúp cải thiện sinh kế cho 06 hộ dân sống gắn bó lâu dài với rừng và có trách nhiệm cao trong công tác quản lý bảo vệ tài nguyên rừng.

Mô hình nuôi tôm, cua dưới tán rừng tại Ngọc Hiển đang góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân từ “phá rừng để nuôi tôm” sang “bảo vệ rừng để con tôm nuôi lại mình”. Gắn sinh kế với bảo tồn rừng không chỉ tạo nguồn thu ổn định mà còn giúp người dân trở thành lực lượng trực tiếp gìn giữ hệ sinh thái rừng ngập mặn, thích ứng với biến đổi khí hậu.