Khai thác khoáng sản đi vào nề nếp để phát triển bền vững

Doanh nghiệp đối mặt nhiều thách thức

Hoạt động khai thác và chế biến đá đang là một ngành nghề quan trọng đóng vai trò trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại xã Quý Lộc. Năm 2025, tổng giá trị sản xuất của toàn xã ước đạt 330,8 tỷ đồng, trong đó riêng ngành đá đóng góp phần lớn.

Cụ thể, sản lượng đá xây dựng thông thường đạt khoảng 490.000 m³, doanh thu 58,5 tỷ đồng; đá ốp lát đạt 1.260.000 m², doanh thu 189 tỷ đồng; đá khối đạt 11.900 m³, doanh thu 83,3 tỷ đồng. Những con số này cho thấy vai trò trụ cột của ngành khai thác và chế biến đá trong cơ cấu kinh tế địa phương.

Không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, các doanh nghiệp còn tạo việc làm cho hàng nghìn lao động với thu nhập bình quân từ 8-15 triệu đồng/người/tháng. Đây là nguồn thu nhập ổn định, góp phần cải thiện đời sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của xã.

Tuy nhiên, hoạt động này đang gặp phải không ít khó khăn, từ việc huy động vốn, thủ tục pháp lý đến bảo vệ môi trường. 

Tại hội nghị công tác quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trên địa bàn xã Quý Lộc, tỉnh Thanh Hóa mới đây, các doanh nghiệp và chính quyền địa phương đã nhận diện những thách thức để tìm hướng phát triển. 

Ông Nguyễn Văn Hiếu, Chủ tịch UBND xã Quý Lộc, cho biết: thời gian qua, các doanh nghiệp khai thác đá gặp nhiều khó khăn do giá dầu tăng cao, chi phí sản xuất đội lên đáng kể. Trong khi đó, thị trường tiêu thụ chậm khiến nhiều doanh nghiệp phải hoạt động cầm chừng. Tuy nhiên, chính quyền địa phương luôn đồng hành, kịp thời tháo gỡ vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp duy trì sản xuất, ổn định việc làm cho người lao động.

Thực tế cho thấy phần lớn doanh nghiệp trên địa bàn đều có quy mô nhỏ và vừa, năng lực tài chính hạn chế, dẫn tới sức chống chịu trước biến động thị trường còn yếu. Khó khăn dễ thấy nhất là việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Trong khi nhu cầu đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất ngày càng lớn, không ít doanh nghiệp vẫn gặp trở ngại trong việc vay vốn do thiếu tài sản đảm bảo hoặc phương án kinh doanh chưa đủ sức thuyết phục. Điều này khiến quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh bị chậm lại.

Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ sản phẩm đá, đặc biệt là đá ốp lát và đá mỹ nghệ, đang gặp nhiều biến động. Sức mua giảm, giá bán không ổn định trong khi chi phí đầu vào như nhiên liệu, vật liệu, nhân công liên tục tăng đã làm thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Đối với các cơ sở sản xuất đá ốp lát, tình trạng đầu ra khó khăn càng khiến áp lực tồn kho gia tănMột vấn đề khác là nguồn lao động kỹ thuật cao còn thiếu. Trong lĩnh vực chế biến đá, đặc biệt là các khâu tinh xảo như chế tác đá mỹ nghệ hay hoàn thiện sản phẩm xuất khẩu, đòi hỏi tay nghề cao và kinh nghiệm lâu năm. Tuy nhiên, lực lượng lao động tại chỗ chưa đáp ứng được yêu cầu này, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.

Hạ tầng giao thông tại một số tuyến đường trong khu làng nghề cũng đã xuống cấp, ảnh hưởng trực tiếp đến việc vận chuyển nguyên vật liệu và tiêu thụ sản phẩm. Cùng với đó, một số mỏ đá có chất lượng chưa đạt tiêu chuẩn đá ốp lát, chủ yếu chỉ phục vụ sản xuất vật liệu xây dựng thông thường, làm giảm giá trị khai thác.

Ngoài ra, những thay đổi trong quy định về hồ sơ môi trường, thủ tục mở rộng mỏ và thuê đất cũng khiến doanh nghiệp lúng túng. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, một số quy hoạch chưa đồng bộ, dẫn đến vướng mắc trong việc cấp phép, mở rộng sản xuất.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Trịnh Đình Xuân, Giám đốc Công ty TNHH Xuân Trường, chia sẻ rằng hiện nay nhiều đơn vị gặp vướng mắc trong thủ tục pháp lý liên quan đến mở rộng diện tích mỏ. Dù đã hoàn tất giải phóng mặt bằng và nhận chuyển nhượng đất từ người dân, nhưng quá trình hoàn thiện hồ sơ thuê đất vẫn gặp khó khăn.

Ngoài ra, việc xác định mốc giới và tọa độ thực tế đôi khi không trùng khớp với hồ sơ, gây ảnh hưởng đến quá trình đầu tư máy móc và tổ chức khai thác. Sau khi sáp nhập địa giới hành chính, một số quy hoạch chưa được cập nhật kịp thời cũng khiến doanh nghiệp lúng túng.

Hiện nay quy định về tỷ lệ giữa đá xẻ và đá làm vật liệu xây dựng trong giấy phép khai thác vẫn còn những điểm chưa thực sự phù hợp với thực tế. Theo ông, trong quá trình khai thác, do đặc điểm địa chất, địa hình, cấu tạo vỉa đá và điều kiện kỹ thuật, rất khó để đảm bảo chính xác tuyệt đối tỷ lệ các loại sản phẩm như đã đăng ký.

Một vấn đề đáng chú ý khác là công suất khai thác. Nhu cầu thị trường tăng nhưng công suất được cấp phép chưa phù hợp, trong khi thời hạn cấp phép khai thác và thời hạn thuê đất lại có sự chênh lệch lớn, ảnh hưởng đến kế hoạch đầu tư dài hạn của doanh nghiệp.

Nỗ lực thích ứng, hướng tới phát triển bền vững

Dù đối mặt nhiều khó khăn, các doanh nghiệp tại Quý Lộc vẫn nỗ lực duy trì sản xuất và từng bước thích ứng với bối cảnh mới, đóng góp cả về kinh tế và an sinh xã hội cho địa phương. 

Trong công tác quản lý nhà nước, UBND xã Quý Lộc và Tổ quản lý làng nghề đã tăng cường kiểm tra, giám sát, yêu cầu các doanh nghiệp thực hiện nghiêm quy định về an toàn lao động, bảo vệ môi trường. Việc sử dụng vật liệu nổ trong khai thác đá đã được hạn chế, thay vào đó là áp dụng công nghệ cắt dây hiện đại, giảm thiểu rủi ro và tác động tiêu cực đến môi trường.

Thực hiện Đề án bảo vệ môi trường giai đoạn 2022-2025, các doanh nghiệp đã chủ động ký hợp đồng tưới nước giảm bụi trên các tuyến đường, thu gom rác thải đúng quy định, đầu tư hệ thống xử lý chất thải. Nhiều đơn vị còn xây dựng khu vực rửa lốp xe trước khi ra khỏi mỏ nhằm hạn chế đất đá rơi vãi, bảo vệ hạ tầng giao thông.

Ông Nguyễn Hữu Quảng, Giám đốc Công ty TNHH Chế biến đá tự nhiên Nam Thái Sơn cho rằng: Bảo vệ môi trường phải trở thành tiêu chí xuyên suốt trong quá trình sản xuất. Các doanh nghiệp cần chủ động đầu tư hệ thống xử lý bụi, nước thải, xây dựng khu vực rửa lốp xe trước khi phương tiện ra khỏi mỏ, hạn chế tối đa đất đá rơi vãi ra đường. Việc tưới nước giảm bụi trên các tuyến đường vận chuyển cũng cần được duy trì thường xuyên, nhất là vào mùa khô, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe người dân.

Đáng chú ý, từ thực tiễn hoạt động sản xuất và xuất khẩu, ông Quảng kiến nghị các cơ quan chức năng sớm nghiên cứu, làm rõ và thống nhất cách hiểu đối với các khái niệm trong giấy phép khai thác khoáng sản như “đá khối để xẻ” và “đá xẻ ốp lát”. Hiện nay, việc diễn giải chưa đồng nhất giữa các đơn vị quản lý và cơ quan hải quan đã khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn khi làm thủ tục xuất khẩu, thậm chí phát sinh chi phí lưu kho, chậm tiến độ giao hàng.

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Nguyễn Đăng Tạo, Giám đốc Công ty XDTL Thăng Bình, cho biết Hội nghề đá Yên Lâm luôn tích cực tham gia các hoạt động thiện nguyện, đồng hành cùng địa phương trong công tác an sinh xã hội. Các doanh nghiệp không chỉ chú trọng sản xuất mà còn nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, đặc biệt trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.

Bên cạnh hoạt động sản xuất kinh doanh, cộng đồng doanh nghiệp tại Quý Lộc đã đóng góp hàng tỷ đồng cho ngân sách thông qua thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền thuê đất. Đồng thời, tích cực tham gia các hoạt động từ thiện, hỗ trợ người nghèo, xây dựng cơ sở hạ tầng địa phương.

Ông Đặng Văn Hiệp, Bí thư Đảng ủy xã Quý Lộc, khẳng định địa phương luôn thấu hiểu và chia sẻ với những khó khăn của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động. Chính quyền xã cam kết tiếp tục đồng hành, lắng nghe và kịp thời giải quyết các kiến nghị chính đáng. Tuy nhiên, ông Hiệp cũng nhấn mạnh yêu cầu các doanh nghiệp phải đặt vấn đề bảo vệ môi trường lên hàng đầu, tuân thủ nghiêm các quy định về khai thác khoáng sản, đảm bảo đúng mốc giới, không làm ảnh hưởng đến đời sống người dân và an ninh trật tự trên địa bàn.