Bài toán chi phí trăm tỷ
Tại các khu công nghiệp (KCN), nơi được coi là động lực kinh tế, việc kiểm soát xả thải không đơn thuần là câu chuyện lắp đặt máy móc, mà là một trận chiến bảo vệ môi trường đầy kịch tính ẩn sau những đường ống ngầm. Trong thế giới công nghệ môi trường thay đổi từng ngày, việc lựa chọn giải pháp xử lý nước thải (XLNT) cho một KCN đa ngành đang là bài toán cân não.
KCN DEEP C tại Hải Phòng. Ảnh: Đinh Mười.
Ghi nhận ở KCN DEEP C và KCN Nam Cầu Kiền, 2 đơn vị tiên phong về KCN sinh thái, khác với xu hướng chạy theo những công nghệ “viễn tưởng”, các nhà đầu tư hạ tầng lớn lại ưu tiên tính thực tiễn và sự ổn định. Ông Tom Bollaert, Giám đốc Vận hành Tổ hợp KCN DEEP C, chia sẻ: “Chúng tôi áp dụng công nghệ XLNT truyền thống tại các nhà máy tập trung ở Hải Phòng và Quảng Ninh. Công nghệ này đã được kiểm chứng về hiệu quả, vận hành ổn định và phù hợp với đặc thù của một KCN đa ngành, nơi lưu lượng cũng như tải lượng ô nhiễm có thể biến động rất lớn”.
Theo ông Tom Bollaert, một nhà máy XLNT tập trung phải tiếp nhận “thực đơn” ô nhiễm đa dạng từ hàng trăm nhà máy. Do đó, sự kết hợp giữa các giai đoạn: xử lý cơ học và hóa lý để loại bỏ chất rắn, điều hòa lưu lượng, xử lý sinh học dùng vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ và khử trùng là nền tảng tối ưu nhất. Thậm chí, DEEP C còn bổ sung các bè nổi với hệ rễ cây để tạo bề mặt hoạt động cho vi sinh vật, tăng thêm một lớp màng lọc tự nhiên.
Ông Phạm Hồng Điệp - Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Shinec (chủ đầu tư KCN Nam Cầu Kiền) chia sẻ với PV Báo Nông nghiệp và Môi trường liên quan đến vấn đề nước thải công nghiệp. Ảnh: Hoàng Phong.
Còn tại KCN Nam Cầu Kiền - vốn được xem là biểu tượng KCN sinh thái của Việt Nam, ông Phạm Hồng Điệp, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Shinec (chủ đầu tư KCN này), cũng khẳng định: “Chúng tôi sử dụng công nghệ lý hóa sinh. Trong quá trình vận hành, chúng tôi thấy công nghệ này phù hợp với tính chất xả thải của các nhà đầu tư. Nếu nhiều hữu cơ thì dùng vi sinh, nhiều kim loại nặng hoặc thành phần khác thì dùng hóa lý”.
Sự tương đồng này cho thấy sự ổn định thực tế quan trọng hơn việc đạt chất lượng cao trong điều kiện lý tưởng. Tuy nhiên, nghịch lý xuất hiện khi áp dụng Quy chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT. Để nâng chất lượng nước thải từ cột B lên cột A, có thể xả vào nguồn nước dùng cho cấp nước sinh hoạt, chi phí đầu tư và vận hành đều có xu hướng tăng.
“Thách thức nằm ở chi phí hơn là kỹ thuật. Duy trì ổn định cột A cần đầu tư thêm vào các công đoạn xử lý hoàn thiện, hệ thống kiểm soát quy trình, điện năng, hóa chất và nhân lực. Tuy nhiên, mức chi phí phụ thuộc đáng kể vào quy mô nhà máy, chất lượng nước đầu vào và chất lượng nước đầu ra cần đạt. Nếu nước đầu vào chứa các hợp chất hữu cơ khó phân hủy, màu, kim loại hoặc độ mặn cao, chi phí có thể tăng lên do phải áp dụng các công nghệ xử lý nâng cao”, ông Tom Bollaert giải thích.
Ông Phạm Hồng Điệp cũng thừa nhận áp lực này là tiêu chí sống còn để quyết định giá thành, doanh nghiệp hạ tầng kiểm soát kỹ xả thải đầu nguồn sẽ giảm được chi phí xử lý và hóa chất. Đây là yếu tố quan trọng mà từ trước đến nay nhiều doanh nghiệp thường bỏ qua. “Chúng tôi có quan trắc tự động và cả dùng thủ công. Máy móc có thể hỏng hoặc mất điện, nên lực lượng kỹ thuật phải đi lấy mẫu hàng ngày về phòng thí nghiệm. Nếu doanh nghiệp xả quá chuẩn, chúng tôi lập biên bản và cảnh báo ngay qua nhóm Zalo của các kỹ sư môi trường”, ông Phạm Hồng Điệp cho hay.
Ông Tom Bollaert - Giám đốc Vận hành Tổ hợp KCN DEEP C (bên phải). Ảnh: Đinh Mười.
Nguy cơ tại điểm đấu nối và “khoảng lặng” pháp lý
Cũng theo những người trong cuộc, “lỗ hổng” nước thải thường không xuất hiện ở đầu ra, nơi có hệ thống quan trắc tự động truyền dữ liệu 24/7 về Sở Nông nghiệp và Môi trường, mà rình rập ngay tại các điểm đấu nối từ doanh nghiệp thứ cấp vào hệ thống thu gom chung.
“Việc đáp ứng cột A mới chỉ là chuẩn xả thải. Muốn tái sử dụng cho tưới cây hay làm mát, cần có bộ tiêu chuẩn riêng và hành lang pháp lý minh bạch cho sản phẩm sau xử lý”, ông Tom Bollaert lưu ý.
Ông Tom Bollaert mô tả nhà máy XLNT tập trung như một “hệ thống sinh học” cực kỳ nhạy cảm, do đó chất lượng nước thải đầu vào có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hệ vi sinh vật và hiệu quả vận hành. Ông chỉ ra 4 thách thức kỹ thuật: độc tính tiêu diệt vi sinh; tải lượng đột biến; đặc điểm lưu lượng theo ca; và khả năng truy xuất nguồn gốc trong hệ thống dùng chung.
Tại KCN Nam Cầu Kiền, ông Phạm Hồng Điệp cũng thẳng thắn cho biết: “Việc đấu nối hiện nay hơi phức tạp, mình phải kiểm soát kỹ để chống gian lận. Các nhà đầu tư thứ cấp rất có thể sẽ gian lận trong việc đấu nối từ thu gom nước thải vào thu gom nước mặt (nước mưa). Trong thực tiễn nhiều nơi sẽ có vấn đề đó nếu không kiểm soát tốt”.
Để “bịt lỗ hổng”, ông Phạm Hồng Điệp đưa ra giải pháp là khi xây dựng đấu nối phải có van ngăn chặn. Nếu đơn vị thứ cấp xả thải quá mức thì mình phải đóng van, không cho xả vào hệ thống của mình nữa. "Đó là cách phòng ngừa rủi ro và phân biệt ngay được đơn vị nào làm sai”.
Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, hệ thống giám sát đa tầng cũng được thiết lập. Nếu như DEEP C triển khai kiểm soát 3 cấp độ gồm: lấy mẫu tại điểm đấu nối, đo COD/pH liên tục tại đầu vào và quan trắc tự động tại đầu ra thì ở KCN Nam Cầu Kiền kết hợp cả máy móc và con người.
Một trong những bất cập khác hiện nay đang gặp phải được cho là ở chế tài xử phạt và việc số hóa toàn bộ dữ liệu xả thải. Dữ liệu đầu nguồn phải được công khai trên một ứng dụng (App). Khi đó, đơn vị quản lý và cả người dân có thể truy cập để biết doanh nghiệp xả bao nhiêu, tính chất thế nào, giúp loại bỏ xung đột và chống gian lận hiệu quả.
“Cơ quan nhà nước phải phân biệt rõ nếu có chứng cứ đơn vị sản xuất xả thải vượt chuẩn thì phải xử lý trực tiếp đơn vị đó, chứ không phải xử lý đơn vị hạ tầng. Đây là sự công bằng, hai bên đều là thực thể kinh doanh, không thể đổ hết lỗi cho nhà đầu tư hạ tầng”, ông Phạm Hồng Điệp kiến nghị.
Cuối cùng là bài toán “nước thải hay tài nguyên”, trong xu thế kinh tế tuần hoàn, việc tái sử dụng nước thải là hướng đi tất yếu nhưng đang vướng “đá tảng” chi phí. Theo đại diện kỹ thuật KCN Nam Cầu Kiền tiết lộ rằng, chi phí xử lý để tái sử dụng cao gấp 20 lần so với bình thường. Nếu hiệu quả kinh tế không có thì doanh nghiệp cũng chỉ bắt đầu rồi để đó. Do vậy, vẫn có quy định hướng dẫn cụ thể và công nghệ phù hợp để chi phí tái sử dụng tương đương chi phí nước thô thì mới có tính khả thi.
Khu vực nhà máy xử lý nước thải tập trung tại KCN DEEP C. Ảnh: Đinh Mười.
Thực tế hiện nay, TP Hải Phòng đã và đang đi tiên phong trong xây dựng các KCN sinh thái, nhưng để những “khu công nghiệp xanh” thực sự khỏe mạnh và để “bịt lỗ hổng” nước thải, cả Hải Phòng và các địa phương khác trong cá nước không thể chỉ dựa vào những con số quy chuẩn trên giấy. Đó là chuỗi liên kết trách nhiệm từ tiền xử lý tại doanh nghiệp thứ cấp đến xử lý tập trung của chủ hạ tầng và sự giám sát của cơ quan quản lý. Đặc biết, để nước thải phải được quản lý như một nguồn tài nguyên, rất cần sự sòng phẳng trong trách nhiệm pháp lý, minh bạch trong dữ liệu và một hành lang kinh tế đủ hấp dẫn để doanh nghiệp thực hiện kinh tế tuần hoàn một cách thực chất.
