Huế ‘gỡ khó’ quản lý khoáng sản: [Bài 2] ‘Gian nan’ đóng cửa mỏ

Nhiều hệ lụy

Những ngày này, có mặt tại khu vực mỏ đất Cồn Lê (phường Phong Điền), ghi nhận của phóng viên, xuất hiện các khu vực thấp và rộng lớn, dễ gây mất an toàn, trong khi xung quanh vẫn chưa được hoàn thổ, cải tạo theo đúng quy định, với các vách taluy cao, dựng đứng, những sườn dốc nham nhở, trơ nền đá và đất sét. Tình trạng này không chỉ đang làm biến dạng địa hình mà còn ảnh hưởng đến môi trường sinh thái, nguy cơ xảy ra tai nạn. Người dân sống quanh đó đã nhiều lần kiến nghị nhưng việc hoàn thổ vẫn chưa được thực hiện triệt để.

Mỏ đất Cồn Lê có diện tích 6,03 ha, được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ) cấp phép khai thác khoáng sản đất làm vật liệu san lấp cho Công ty TNHH MTV Duy Thái vào ngày 20/7/2016. Sau đó, giấy phép được điều chỉnh và gia hạn thêm 2 năm, tính từ ngày 10/8/2020.

Đến ngày 15/8/2022, sau khi giấy phép khai thác hết hiệu lực, Sở Tài nguyên và Môi trường (cũ) đã có nhiều công văn đề nghị doanh nghiệp đóng cửa mỏ, phục hồi môi trường. Tuy nhiên, quá thời hạn hơn 6 tháng kể từ ngày giấy phép khai thác khoáng sản hết hiệu lực nhưng Công ty TNHH MTV Duy Thái không nộp hồ sơ đề nghị đóng cửa mỏ cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định. Với vi phạm này, UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ) xử phạt doanh nghiệp số tiền 120 triệu đồng.

Ngày 13/7/2023, doanh nghiệp mới nộp hồ sơ đóng cửa mỏ nhưng hồ sơ sau đó bị Sở Tài nguyên và Môi trường (cũ) trả lại để hoàn thiện. Đến nay, doanh nghiệp vẫn đang lập lại hồ sơ, trong khi công tác hoàn thổ, phục hồi môi trường tại khu vực mỏ vẫn chưa có chuyển biến.

Cách mỏ đất Cồn Lê khoảng 1km, mỏ đất tại đồi Vũng Nhựa (phường Phong Điền) cũng rơi vào tình trạng tương tự. Khu vực xuất hiện nhiều hố, taluy dốc đứng nhưng chưa được hoàn thổ, cải tạo theo quy định, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn và ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường xung quanh. Dẫu vậy, so với mỏ đất Cồn Lê, khu vực này vẫn phần nào được cải thiện hơn khi một số vị trí đã được trồng cây xanh.

Mỏ đất này được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ) cấp phép làm vật liệu san lấp và khoáng sản đi kèm đá sét vào năm 2020 với diện tích 8 ha, thời hạn 5,5 năm cho Công ty TNHH Trường Thịnh. Dù hoạt động khai thác đã dừng, việc đóng mỏ và phục hồi hiện trạng vẫn chưa thực hiện đầy đủ, khiến người dân không khỏi lo ngại. Được biết, hiện doanh nghiệp vẫn đang lập đề án đóng cửa mỏ.

Còn tại phường Thanh Thủy, dù đã hết hạn khai thác đất hơn 2 năm nhưng mỏ Trốc Voi 3 vẫn chưa hoàn tất các thủ tục đóng cửa mỏ và phục hồi môi trường theo quy định.

Tại hiện trường, những tầng khai thác nham nhở trải dài theo sườn đồi, taluy cao dựng đứng, đất đá ngổn ngang, trong khi phía dưới xuất hiện nhiều vũng nước đọng lớn. Phần lớn diện tích sau khai thác vẫn để trơ nền đất đá, cây bụi mọc lên tự nhiên.

Giai đoạn từ năm 2021 - 2025, TP. Huế đã thực hiện nhiều cuộc thanh, kiểm tra và rà soát hồ sơ liên quan việc đóng cửa mỏ. Kết quả đã lập biên bản và ban hành quyết định xử phạt 12 tổ chức với tổng số tiền phạt hơn 1,9 tỷ đồng.

Mỏ Trốc Voi 3 được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (cũ) cấp phép cho Công ty TNHH Xây dựng tổng hợp 468 khai thác khoáng sản đất làm vật liệu san lấp trong thời hạn 3 năm kể từ ngày 19/5/2021, trong đó thời gian khai thác là 2,5 năm và thời gian đóng cửa mỏ là 0,5 năm, diện tích 13,17 ha. Hiện mỏ đất này đang còn hơn 300.000m3 nên công ty đang xin gia hạn và chưa lập đề án đóng cửa mỏ theo quy định.Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Huế, hiện nay, trên địa bàn thành phố có 18 khu vực mỏ đã hết hạn (trong đó có 1 mỏ thuộc thẩm quyền cấp phép của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và 17 mỏ thuộc thẩm quyền cấp phép của thành phố) đang lập đề án đóng cửa mỏ, đang chỉnh sửa, bổ sung theo ý kiến của Hội đồng thẩm định hồ sơ phê duyệt đề án đóng cửa mỏ và đang xin cấp phép lại.

Ông Thân Mạnh Tuấn - Phó Chủ tịch UBND phường Phong Điền cho hay, trên địa bàn phường có đến 3 doanh nghiệp đã hết hạn khai thác các mỏ khoáng sản, đang lập thủ tục đóng cửa mỏ, cải tạo phục hồi môi trường.

Siết chặt

Thực tế tại TP. Huế hiện nay cũng chỉ ra rằng, nhiều mỏ khoáng sản dù đã triển khai các hạng mục phục hồi môi trường theo đề án đóng cửa mỏ được phê duyệt như san gạt mặt bằng, trồng cây xanh và lắp đặt rào chắn bảo đảm an toàn, song việc thực hiện vẫn còn thiếu đồng bộ.

Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Huế cho biết, việc các doanh nghiệp chậm đóng cửa mỏ, chậm hoàn thổ do gặp khó khăn về tài chính, không bố trí đủ kinh phí để thực hiện cải tạo, phục hồi môi trường theo phương án đã được phê duyệt. Nhiều doanh nghiệp không còn hoạt động tại địa phương, khó liên hệ.

Mặt khác, ý thức chấp hành pháp luật của một số đơn vị chưa cao, cố tình chây ì, kéo dài thời gian thực hiện nghĩa vụ. Không ít mỏ khoáng sản có vướng mắc về thủ tục pháp lý (điều chỉnh quy hoạch, đất đai, chồng lấn ranh giới) nên chưa thể triển khai đóng cửa mỏ đúng tiến độ.

Ông Nguyễn Thái Sơn - Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Quản lý tài nguyên (Sở Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Sở đã có nhiều lần gửi văn bản để yêu cầu các đơn vị khẩn trương thực hiện lập thủ tục đóng cửa mỏ, phục hồi môi trường đúng quy định. Đồng thời, phối hợp với các Sở, ban, ngành để rà soát tiếp tục xử lý nghiêm và thực hiện việc áp dụng chế tài cưỡng chế đối với các doanh nghiệp khai thác chưa lập đề án đóng cửa mỏ, cải tạo phục hồi môi trường, chưa chấp hành Quyết định xử phạt vi phạm hành chính.

Tuy nhiên, việc vận động đóng cửa mỏ cũng gặp những khó khăn, do việc áp dụng biện pháp xử lý mất nhiều thời gian. Đơn cử như, theo quy định về xử phạt hành chính thì mỗi hành vi vi phạm hành chính chỉ xử phạt 1 lần trong cùng 1 dự án. Do đó không có chế tài xử lý nếu doanh nghiệp vẫn chây ỳ trong việc thực hiện đóng cửa mỏ nếu đã bị xử phạt hành chính 1 lần. Việc cưỡng chế trong trường hợp doanh nghiệp không tự giác thực hiện liên quan đến nhiều cơ quan và nhiều quy định pháp luật chồng chéo.

“Ngoài ra, theo quy định tại khoản 2 Điều 84 Luật Khoáng sản thì trường hợp tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản không có khả năng thực hiện đề án đóng cửa mỏ khoáng sản thì cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cấp giấy phép lựa chọn tổ chức, cá nhân có đủ năng lực lập, thực hiện đề án đóng cửa mỏ khoáng sản. Kinh phí thực hiện đề án đóng cửa mỏ khoáng sản được lấy từ tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường của tổ chức, cá nhân được phép khai thác. Tuy nhiên, việc xác định như thế nào là không có khả năng thì chưa được quy định, do đó nội dung đóng của mỏ khoáng sản rất khó xử lý khi doanh nghiệp không thực hiện”, ông Sơn nói.

Ông Lê Bá Phúc - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Huế cho rằng, để tránh tình trạng doanh nghiệp khoáng sản chưa hoàn thành nghĩa vụ phục hồi môi trường, ngành sẽ tăng cường kiểm tra định kỳ và đột xuất trong suốt quá trình khai thác, phối hợp với địa phương giám sát hoạt động khai thác của các doanh nghiệp, yêu cầu thực hiện nghiêm quy định về ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường,  bảo đảm đủ nguồn kinh phí xử lý khi doanh nghiệp không thực hiện. Ngoài ra, gắn trách nhiệm hoàn thành phục hồi môi trường với các thủ tục hành chính khác (gia hạn, cấp phép mới), công khai thông tin vi phạm để tăng tính răn đe.

“Tới đây, Sở sẽ rà soát toàn bộ các mỏ khoáng sản gần hết hạn, đã hết hạn, dừng hoạt động nhưng chưa đóng cửa để lập kế hoạch xử lý cụ thể từng trường hợp. Tăng cường thanh tra, kiểm tra chuyên đề về đóng cửa mỏ và phục hồi môi trường. Nâng cao chất lượng thẩm định phương án đóng cửa mỏ ngay từ đầu, đảm bảo tính khả thi. Đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách, đặc biệt là quy định về ký quỹ và chế tài xử lý…”, ông Phúc nhấn mạnh.

Thực tế diễn ra đang cho thấy, công tác đóng cửa mỏ và hoàn thổ sau khai thác khoáng sản tại TP. Huế vẫn còn không ít tồn tại, vướng mắc. Nếu những bất cập được tháo gỡ một cách đồng bộ và quyết liệt, công tác quản lý khoáng sản mới thật sự hiệu quả, vừa đảm bảo khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên, vừa bảo vệ môi trường và ổn định đời sống người dân trên địa bàn.