Hành trình minh triết ở ngôi trường Nhật Bản giữa lòng Hà Nội

Từng làm hiệu trưởng một trường đại học có tới gần chục ngàn sinh viên, kinh qua chức Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, GS Đào Xuân Học luôn ấp ủ xây dựng một hệ thống giáo dục mang tầm vóc quốc tế với triết lý “hướng đến sự minh triết”.

Với ông, yếu tố cốt lõi giúp một con người thành công khởi đầu từ giáo dục nhân cách (đạo đức, nề nếp tác phong và đối nhân xử thế) trong gia đình và nhà trường. Khi có nhân cách tốt, một người sẽ nhanh chóng nhận thức được đúng – sai, kiểm soát được cảm xúc của mình, và chính cảm xúc sẽ quyết định hành động. Đó là hành trình đầu tiên hướng đến sự minh triết.

Để những “hạt giống” nhân cách nảy nở, sinh sôi một cách tự nhiên, thì không có cách gì khác là sự tận tâm, bền bỉ kiên nhẫn, tỉ mỉ chăm sóc, uốn nắn mỗi ngày. Ông nhìn thấy sự đồng điệu đó ở môi trường giáo dục Nhật Bản, những thầy cô nghiêm khắc và kỷ luật nhưng luôn biết cách để mỗi đứa trẻ cảm nhận được tình yêu thương và sự quan tâm.

Vậy hành trình tiếp theo hướng đến minh triết là gì? Chắc chắn đó là hành trình của trí tuệ: sự hiểu biết sâu rộng con người, sự vật, sự việc và trong mọi hoàn cảnh thuận lợi, khó khăn luôn biết hành động để đạt kết quả cao nhất.

Sau một thập kỷ đeo đuổi triết lý lấy giáo dục nhân cách làm cốt lõi, những “mùa quả ngọt” đã đến với “vườn ươm tri thức” JIS ở số 84A Nguyễn Thanh Bình, phường Hà Đông, Hà Nội, khi mỗi học sinh của nhà trường đều tìm được cho mình những bến đỗ lý tưởng tại các trường đại học danh tiếng trong và ngoài nước.

Khi có ý tưởng thành lập một hệ thống giáo dục liên cấp mang tầm quốc tế, GS Đào Xuân Học tìm đến bà Tanaka - Bí thư thứ 2 phụ trách lĩnh vực văn hóa giáo dục của Đại sứ quán Nhật Bản. Ông kể: Khi biết tôi chủ trương tuyển sinh từ Mầm non đến lớp 6, bà ấy tỏ ra bất ngờ và hỏi lại: “Tại sao ông vội vã thế, sao ông không tuyển sinh từ mầm non, rồi lên dần?”, sau khi ông Học giải thích về thời gian hình thành ngôi trường là 12 năm và thời gian hoàn vốn sẽ lên tới 20 năm sau, thì sẽ không tìm được nhà đầu tư, cô ấy không phản đối nữa, nhưng rồi nhấn mạnh lại “Hết cấp 1 là khó uốn lắm”.

Nhờ sự hỗ trợ của Đại Sứ quán Nhật Bản và trường Đại học Chuo, việc kết nối với các giáo viên Nhật Bản tương đối thuận lợi. Nhưng, để thuyết phục được họ sang Việt Nam sinh sống và làm việc tại trường không dễ dàng.

Một buổi chiều cách đây hơn 10 năm, khi ngôi trường Quốc tế Nhật Bản còn đang trong những bước chuẩn bị đầu tiên để thành lập, một nữ giáo viên người Nhật tìm đến nhà GS Học để xem xét, trao đổi trước khi làm hợp đồng. Đó là cô giáo Mầm non Koga.

“Tôi nhớ mãi thời khắc ấy. Khi tôi mở cửa mời cô vào nhà, cô vẫn ở ngoài khá lâu. Cứ tưởng cô còn chờ ai đó, nhưng hóa ra cô đang lúi húi xếp lại toàn bộ dép trước cửa cho ngay ngắn rồi mới bước vào”, GS Đào Xuân Học nhớ lại.

Sau khi xếp xong những đôi dép, nữ giáo viên nói với ông bằng giọng chân thành: “Tôi rất xin lỗi ông. Tôi làm vậy để báo cáo với ông rằng, sau này tôi sẽ dạy học sinh của mình làm như thế. Tất nhiên tôi phải dạy khoảng một tháng rưỡi thì các con mới tạo thành thói quen được”.

Câu chuyện nhỏ ấy đã gợi mở cho GS Học một triết lý giáo dục giản dị mà sâu sắc. Đó là việc hình thành nhân cách của một con người bắt đầu từ những hành vi rất nhỏ trong đời sống hằng ngày. Sau này, tại một buổi họp có cả giáo viên Nhật Bản và giáo viên Việt Nam ở văn phòng nhà trường, thầy Học đã kể lại câu chuyện và nói rằng: “Cô Koga dạy các con Mầm non xếp giầy dép mất một tháng rưỡi, vậy thì tất cả các cán bộ, thầy cô Việt Nam phải xin thời gian 3-4 tháng để thói quen ấy ngấm vào máu”. Cả hội trường cười phá lên trước câu nói rất thật mà như đùa ấy.

Người sáng lập JIS quan niệm rằng, để tạo dựng văn hóa của một ngôi trường mang phong cách Nhật Bản, thì các thầy cô Nhật Bản phải là người cầm trịch từ nề nếp, tác phong để làm gương cho tất cả cán bộ, thầy cô trong nhà trường (gồm cả giáo viên Việt Nam và châu Âu). Bởi thế, Hiệu trưởng nhà trường cũng là người Nhật – ông Sumimoto (hiệu trưởng hiện tại là thầy Yamamoto Noriyuki - PV), người có nhiều năm giảng dạy tại Việt Nam.

Có lần, GS Học hỏi thầy hiệu trưởng, điểm khác biệt lớn nhất giữa giáo viên Nhật Bản và Việt Nam là gì? Thầy Sumimoto không trả lời thẳng mà kể: Khi sang đây thì các thầy cô nói với tôi là người Nhật lập kế hoạch trước 3 tháng, nhưng người Việt thì có thể thay đổi trong 3 ngày. Nói như vậy để thấy, tạo dựng được văn hóa khác biệt của nhà trường, nơi hội tụ ba nền giáo dục: Nhật Bản, Việt Nam và châu Âu là một hành trình bền bỉ và đầy gian truân.

Slogan của trường “Thông minh, học giỏi là cần thiết. Nhưng quan trọng hơn là có nhân cách tốt”. “Nhân cách bao gồm đạo đức, nền nếp tác phong và sự hiểu biết, trong đó sự hiểu biết về con người về cách đối nhân xử thế là quan trọng nhất.

Xã hội loài người thay đổi không ngừng, nhưng giá trị về nhân cách con người luôn bất biến, không thay đổi theo tiến trình lịch sử, không thay đổi ở mọi Quốc gia và chế độ xã hội. Giá trị nhân cách con người luôn quyết định chính đến sự thành công của mỗi con người”, GS Đào Xuân Học chia sẻ.

Ở Việt Nam, những đứa trẻ thường được dạy phải lễ phép chào người lớn trước, nhưng JIS sẽ làm điều ngược lại. Giờ học sinh đến lớp, từ thầy hiệu trưởng, Ban giám hiệu và người bảo vệ đều đứng chờ trước cổng, niềm nở cúi chào các con để làm gương. Khi con cảm thấy vui, được tôn trọng, thì chắc chắn các con sẽ chào lại mình. Cứ như thế, đến một lúc nào đó, chào hỏi trở thành thói quen và là nhu cầu tự nhiên, các con thấy rất vui vẻ và hạnh phúc.

Đặc biệt, đối với nhà trường, điều quan trọng nhất đối với học sinh là sự an toàn. Mỗi góc bàn, góc tủ ở khu vực Tiểu học đều được bọc tấm đệm silicon, các khe cánh cửa Mầm non được đệm bằng những cuộn nilon để nếu các con lỡ thò tay vào không bị kẹp,...

Ở JIS còn có quy tắc chung về nếp ăn, đó là học sinh không để lại thức ăn thừa. Các thầy cô sẽ ngồi cùng các con đến cuối bữa. Một số học sinh do cơ địa đặc thù có thể để lại một phần nhỏ đồ ăn, nhưng rau thì phải ăn hết. Khi các con ra khỏi bàn phải dọn sạch dụng cụ, đồ ăn và kéo ghế vào gầm bàn thật ngay ngắn.

Chuyện dạy nề nếp, tác phong cho học sinh ở JIS còn nhiều lắm, ví như khi nói chuyện các con phải nhìn vào mắt người đối diện; khi đi thang máy thì phải bấm nút mở cửa, mời khách vào trước rồi mình vào sau cùng, hay luôn phải có mặt đúng giờ hẹn.

“Nhiều người hỏi tôi làm thế nào để đạt được sự minh triết? Tôi trả lời rằng, đôi khi chúng ta thường chú tâm dạy con trẻ những điều lớn lao, giống như xếp đá hộc để nhanh lấp đầy. Thế nhưng, cái nền ấy rất nhiều lỗ hổng và không bền vững. Người Nhật chọn cách bền bỉ rải từng lớp cát nhỏ, tuy ban đầu sẽ mất nhiều thời gian, công sức nhưng tạo nền tảng vững chắc cho các con trong bước đường tương lai”, GS Đào Xuân Học.

Để chủ động nguồn rau xanh, ngay từ khi xây dựng trường, GS Đào Xuân Học đã thiết kế một vườn rau xanh rộng hàng nghìn mét vuông trên sân thượng. Bên dưới là lớp nhựa thoát nước cách 3cm, sau đó rải một lớp vải địa kỹ thuật, một lớp cát vàng khoảng 5-7cm, sau đó là lớp đất khoảng 25-30cm. Mùa nào trồng cây ấy, vườn rau luôn xanh non mơn mởn và canh tác hoàn toàn theo hướng hữu cơ. Suốt 8 năm kể từ khi nhà trường đi vào hoạt động, JIS không phải mua rau xanh từ bên ngoài (ngoại trừ một số củ, quả).

Thầy Học bảo, khoảng 2 năm gần đây, do học sinh đông quá, nhà trường phải dành một phần không gian vườn rau để tạo sân chơi cho các con, và ký hợp đồng mua thêm rau từ hệ thống siêu thị Aeon Maill. “Chính tôi cũng không thể tưởng tượng được rằng thương hiệu JIS lại có sức hút đối với phụ huynh thủ đô nhanh đến vậy”, người sáng lập JIS chia sẻ.

Ở Trường Quốc tế Nhật Bản, có lẽ khẩu hiệu “Thông minh, học giỏi là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là có nhân cách tốt” đã ngấm vào máu từng cán bộ, giáo viên. Và trong các yếu tố tạo nên nhân cách của mỗi con người, nề nếp, tác phong là yếu tố cực kỳ quan trọng. GS Học nhắc lại câu chuyện một vị thứ trưởng Ở Bộ NN&PTNT từng nói rằng: Có ông lãnh đạo Bộ khi lên Chính phủ họp thì ăn mặc như ông nông dân, còn khi về với nông dân lại diện áo trắng cổ cồn như quan chức. Đó là vì họ chưa được giáo dục tác phong cẩn thận, nên chưa biết cách ăn mặc sao cho hợp với hoàn cảnh.

Cũng có những vị mới lên chức trưởng phòng, phó giám đốc, giám đốc cấp sở đã thấy có gì đó kiêu ngạo lắm rồi, trong khi nhiều vị thứ trưởng, bộ trưởng lại hết sức giản dị, dễ gần và dễ chia sẻ. Điều đó liên quan đến việc đối nhân xử thế. Một người có nhân cách tốt thì ở đâu, làm gì cũng được yêu quý và ngược lại.

Chuyện học cũng vậy, người ta hay nói rằng “học thế nào thì thi thế ấy” nhưng GS Học nói ngược lại: “Thi thế nào thì học như vậy”. Không phải bây giờ JIS mới áp dụng triết lý giáo dục này, mà từ năm 2005, khi thầy Học còn làm Hiệu trưởng trường Đại học Thủy lợi, phương pháp này đã được ông quán triệt. Căn nguyên là bởi nếu đề thi, quy chế thi anh đưa ra nhiều mẹo mực, thì ông thầy cũng phải dạy học sinh nhiều mẹo mực để có điểm cao, có thành tích tốt. Ngược lại, khi chúng ta xác định được mục đích, ý nghĩa của từng môn học, thì chúng ta sẽ có động lực và sự thích thú để học. Trước đây, giáo viên dạy bộ môn thủy lực, bộ môn kết cấu… nhưng không nói cho sinh viên biết học cái đó để ứng dụng vào việc gì, thành ra nhiều bạn không chú tâm vào bài giảng, đến khi phải thiết kế một cái cống, cần tính toán thủy lực, tính toán kết cấu chịu lực thì lại không biết phải làm thế nào. Những chuyện như vậy không nên xảy ra ở môi trường giáo dục.

Trong giáo trình dạy môn toán của JIS, giá trị cốt lõi không phải là giúp học sinh giải được các bài toán cụ thể mà là tăng cường năng lực tư duy logic. Trước mọi vấn đề, các con cần suy nghĩ, lập luận một cách có hệ thống, chặt chẽ và dựa trên căn cứ thực tế để phân tích, giải quyết vấn đề cụ thể. Đặc biệt, các thầy cô sẽ rèn cho học sinh tính tự lập làm bài tập, để các con không dựa dẫm vào người khác. Thế nên, hầu hết các cháu rất chủ động làm bài tập về nhà mà không cần phụ huynh thúc giục hay kèm cặp.

Ở JIS, thầy cô không bao giờ phê bình học sinh trước lớp, bởi các con sẽ thấy rất xấu hổ và bị tổn thương, dần dần sẽ bị tự ti vì thấy mình thua kém với các bạn. Hoặc trong lớp có hai bạn xảy ra mâu thuẫn và đánh nhau, các cô giáo Nhật Bản luôn gọi riêng từng học sinh để trò chuyện, tìm hiểu nguyên nhân và phân tích để giải quyết mâu thuẫn, giúp các con cân bằng lại cảm xúc. Khi cả hai đều nhận thức được hành vi của mình, các cô mới cho hai bạn gặp nhau, bắt tay và xin lỗi nhau, đồng thời hứa sẽ không tái phạm. Duy nhất ở ngôi trường mà học sinh nào cũng được làm lớp trưởng, việc luôn phiên nhau làm lớp trưởng đem lại nhiều ý nghĩa và tác dụng cho học sinh. Đại hội thể thao của trường hàng năm là sự kiện có một không 2 ở Việt Nam, học sinh và phụ huynh đều hứng thú, nhưng không có giải cá nhân, tất cả các môn thi đều là tập thể, mọi sự cố gắng của học sinh đều gắn vào tập thể của mình.

“Tôi thường nói với các thầy cô rằng, nếu ai đó nhìn thấy những đứa trẻ ngoan ngoãn, trưởng thành mà không thấy hạnh phúc, thì tốt nhất không nên làm nghề giáo. Bởi chẳng ai duy trì được sự hứng thú với những bài giảng, những giáo án lặp lại hết năm này qua năm khác cả. Thành ra, khi phỏng vấn tuyển chọn giáo viên người Việt cho nhà trường, tôi đều hỏi câu: Bạn thích nhất nghề giáo ở điểm nào? Và những người không trả lời đúng thì rất ít khi tôi nhận”, GS Học chia sẻ.

Tròn 10 năm kể từ ngày Trường Quốc tế Nhật Bản thành lập, vườn ươm tri thức đã đón những mùa trái ngọt đầu tiên. Hầu hết các em học sinh tốt nghiệp THPT (học theo chương trình quốc tế Nhật Bản và chương trình quốc tế Cambridge và chương trình liên kết) đều tìm được bến đỗ tại các trường đại học danh tiếng trong và ngoài nước. Điển hình như bạn Nguyễn Sam - một trong những học sinh của hệ CIP đã xuất sắc trúng tuyển vào ba trường đại học: Seoul National University (Hàn Quốc), University of Manchester và University of Edinburgh (Anh).

Nhiều học sinh của JIS cũng thi đỗ vào các trường đại học đỉnh cao của Nhật Bản, như Waseda -ngôi trường đào tạo ra 7 thủ tướng Nhật Bản, 3 chủ tịch tập đoàn Sony, 2 đời chủ tịch tập đoàn SamSung và chủ tịch tập đoàn Uniqlo và các trường Đại học nổi tiếng khác như Osaka, Keio…. Có những bạn sinh viên sang Nhật Bản nhưng lại học bằng tiếng Anh, còn tiếng Nhật thì có thể giao tiếp như người bản ngữ nên còn trợ giảng cho thầy để nhận thêm thù lao.

Trong hành trình hướng đến sự minh triết của JIS, nhiều bạn học sinh đã “lột xác” để chinh phục những nấc thang vinh quang.

Đó là em Nguyễn Minh Đăng (học sinh lớp 12) – cậu học trò bước vào ngôi trường Quốc tế Nhật Bản với năng lực nghe tiếng Anh bập bõm, đã là học sinh đạt điểm Toán cao nhất thế giới trong kỳ thi lấy chứng chỉ quốc tế AS Level, với điểm tuyệt đối 125/125 vào tháng 12/2024.

Đó là em Chu Minh Nhật – Lớp C3.1, đã xuất sắc giành Huy chương Bạc trong vòng Quốc gia – cuộc thi "Tìm kiếm Tài năng Toán học Quốc tế ITMC".

Đó là Nguyễn Việt Hoàng – nam sinh vừa chinh phục học bổng toàn phần MEXT năm 2026 của Chính phủ Nhật Bản với khả năng tiếng Nhật vững chắc, tiếng Anh vượt trội.

Đó là Trương Bảo Anh, học sinh lớp C12-2 chương trình quốc tế Cambridge, đã xuất sắc trúng tuyển chuyên ngành Mỹ thuật tại hai trường đại học danh tiếng là Maryland Institute College of Art (MICA) với học bổng trị giá 29.000 USD cho mỗi năm học; trường Milwaukee Institute of Art & Design (MIAD) với học bổng tổng trị giá 25.000 USD cho mỗi năm học.

Đó là Vũ Kiều Lâm, học sinh lớp C12-2, đã xuất sắc trúng tuyển vào chuyên ngành Computer Games Design with Animation tại Đại học Staffordshire với học bổng Smart trị giá 3.000 bảng Anh! Đại học Staffordshire là một trong những cái nôi đào tạo hàng đầu cho ngành công nghiệp sáng tạo, đặc biệt trong lĩnh vực thiết kế trò chơi và hoạt hình.

Đó là… Đó là… và… Đó là… Thật khó có thể liệt kê được hết những gương mặt ưu tú của JIS cùng bảng vàng thành tích đi kèm.

Hành trình giáo dục tại Trường Quốc tế Nhật Bản vẫn đang tiếp tục.

Trong khuôn viên ngôi trường giữa lòng Hà Nội, những thói quen nhỏ bé vẫn được gieo trồng mỗi ngày.

Từ việc xếp lại đôi dép trước cửa lớp đến những lời chào buổi sáng, từ những bữa ăn gọn gàng đến cách cư xử văn minh với bạn bè.

Những hạt giống tâm hồn đẹp như những bông hoa tuyết ấy đang dần lớn lên, trở thành nền tảng nhân cách cho một thế hệ học sinh mới.

Và có lẽ đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa nhất của hành trình hướng tới sự minh triết.