Lách luật?
Theo quy định của Luật Đất đai (Điều 152 Luật Đất đai 2013, Điều 205 Luật Đất đai 2024) và Điều 31 Luật Khoáng sản 2010, việc khai thác khoáng sản chỉ được thực hiện khi chủ đầu tư được cấp giấy phép khai thác khoáng sản và có quyết định cho thuê đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (trừ trường hợp việc khai thác không làm ảnh hưởng tới lớp đất mặt).
Tuy nhiên tìm hiểu của phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường được biết, hầu hết các mỏ đất trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh đều có vướng mắc về thủ tục đất đai và rất nhiều mỏ trong số này vẫn hoạt động bình thường, thậm chí có mỏ đã khai thác hết hoặc gần hết trữ lượng cho phép.
Tỉnh Bắc Ninh hiện có 18 mỏ đất còn hiệu lực giấy phép được tính tiền tương đương tiền thuê đất. Ảnh mỏ đất núi Rùa, phường Yên Dũng: Phạm Thiệu.
Các mỏ này dựa vào căn cứ là đã được UBND tỉnh Bắc Ninh xác định và thu tiền sử dụng đất tương đương tiền thuê đất (sau đây sẽ gọi tắt là được tính tiền tương đương tiền thuê đất – PV). Điều này có nghĩa là, UBND tỉnh Bắc Ninh cho phép các chủ mỏ chỉ việc nộp tiền tương đương tiền thuê đất hàng năm là sẽ được khai thác mà không cần hoàn thiện thủ tục đất đai theo quy định.
Thống kê của chính quyền tỉnh Bắc Ninh cho thấy, trên địa bàn tỉnh hiện có 18 mỏ đất còn hiệu lực giấy phép được tính tiền tương đương tiền thuê đất và tất cả những mỏ này đều được UBND tỉnh Bắc Giang (cũ) cấp phép khai thác trước năm 2025. Mặc dù tỉnh Bắc Ninh cho rằng, việc “vẽ” thủ tục này là một giải pháp tạm thời, chống thất thu ngân sách nhưng Thanh tra Chính phủ đã kết luận đây là hành vi trái luật. Tại mục 6, phần II, Thông báo Kết luận thanh tra số 1065/TB-TTCP ngày 16/4/2026 của Thanh tra Chính phủ nêu rõ: “Việc xác định và áp dụng tiền tương đương tiền thuê đất (đối với các mỏ đất san lấp) là chưa đúng quy định tại khoản 2,3 Điều 108; điểm a, c Khoản 3 Điều 152 Luật Đất đai 2013; khoản 1 Điều 31 Luật Khoáng sản 2010”.
Cụ thể, Khoản 3, Điều 152, Luật Đất đai 2013 quy định việc sử dụng đất cho hoạt động khoáng sản phải đáp ứng hai điều kiện chính là có giấy phép khai thác và có quyết định cho thuê đất. Điều 108, Luật Đất đai 2013 quy định căn cứ tính tiền cho thuê đất gồm: diện tích đất cho thuê, thời hạn cho thuê, đơn giá cho thuê, hình thức cho thuê, thời điểm tính tiền thuê. Trong khi đó, hầu hết các mỏ đều có vướng mắc liên quan tới giải phóng mặt bằng dẫn tới khó khăn trong việc thu hồi, cho thuê đất và tính tiền thuê đất. Vậy không rõ UBND tỉnh Bắc Ninh dựa vào quy định hoặc căn cứ nào để tính tiền tương đương cho các chủ mỏ?
Nhiều chủ mỏ đất thừa nhận phải nộp tiền tương đương để được khai thác. Ảnh: Cao Sơn.
Trao đổi với phóng viên, chủ đầu tư một số dự án mỏ đất san lấp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh cũng thừa nhận được tính tiền tương đương và đã nộp tiền vào ngân sách khi cơ quan nhà nước yêu cầu. Cụ thể, bà Triệu Thị Thuyết, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại dịch vụ vận tải Vũ Quân, chủ đầu tư mỏ đất thôn Tòng Lệnh 3, xã Nghĩa Phương cho biết: “Chúng tôi chưa được thuê đất nhưng có nộp tiền tương đương và có phiếu thu rõ ràng. Việc này tỉnh cho phép chúng tôi làm chứ không phải là khai thác khi chưa hoàn thiện thủ tục. Hiện các cơ quan của tỉnh đang tính toán để xác định tiền tương đương của năm 2025 và 2026, khi nào có thông báo nộp tiền thì chúng tôi sẽ chấp hành nghiêm chỉnh”.
Ông Nguyễn Văn Cơ, Giám đốc Công ty TNHH Vận tải Hoàng Cơ, chủ đầu tư mỏ đất thôn Quỷnh Cả, xã Nghĩa Phương thì chia sẻ: “Những mỏ đất được tỉnh Bắc Giang cấp ngày xưa đều có vướng mắc liên quan tới đất đai, nhất là thủ tục thu hồi. Vì thế nhiều mỏ bị tắc pháp lý suốt từ năm 2021 nên tỉnh mới có chủ trương tháo gỡ bằng cách cho nộp tiền tương đương tiền thuê đất. Việc xác định tiền tương đương được cơ quan thuế xác nhận và chúng tôi chỉ việc nộp tiền là có thể khai thác. Nếu không tháo gỡ thế này thì các mỏ đất dừng hoạt động hết vì đều không đảm bảo tính pháp lý”.
Chưa nộp tiền thuê đất nhưng vẫn khai thác
Dẫu rằng UBND tỉnh Bắc Ninh giải thích việc tính tiền tương đương tiền thuê đất là một giải pháp tạm thời, chống thất thu ngân sách nhưng tìm hiểu của phóng viên được biết, 18 mỏ đất còn hiệu lực giấy phép được tính tiền tương đương hiện vẫn chưa nộp tiền cho năm 2025, 2026. Lý do là bởi ảnh hưởng của quá trình sáp nhập địa phương và thực hiện mô hình chính quyền hai cấp nên cơ quan chức năng của tỉnh Bắc Ninh vẫn chưa xác định được số tiền các mỏ phải nộp là bao nhiêu.
Mỏ đất khu vực Núi Khống vẫn hoạt động bình thường dù chủ đầu tư chưa nộp tiền tương đương cho năm 2025, 2026. Ảnh: Cao Sơn.
Trong khi chờ xác định số tiền tương đương phải nộp cho năm 2025, 2026 thì nhiều mỏ đất vẫn hoạt động tấp nập.
Tuy nhiên ghi nhận vào thời điểm giữa tháng 5/2026 phóng viên thấy rằng, khai trường là một khu vực đang khai thác dang dở, mỏ chỉ có một lớp đất phong hóa mỏng phủ ở trên, phía dưới chủ yếu là lớp khoáng sản nhìn giống đá cát kết màu trắng xóa. Dưới chân mỏ, chủ đầu tư cho lắp đặt một hệ thống trạm nghiền khá lớn, khoáng sản sau khi tập kết về đây liền được nghiền vụn thành sản phẩm nhìn giống cát. Bên cạnh trạm nghiền là hai chiếc máy xúc vẫn đang miệt mài xúc cát đưa lên các xe vận tải chở đi nơi khác tiêu thụ.
Trong khi đó, ghi nhận tại mỏ đất khu vực Dốc Cửa Khuôn (thôn Quỷnh Cả, xã Nghĩa Phương) của Công ty TNHH Vận tải Hoàng Cơ vào giữa tháng 4/2026, khai trường luôn có 2 máy xúc cỡ lớn hoạt động liên tục, vây xung quanh là 10 chiếc xe rơ móc ben (một loại xe vận tải cỡ lớn, thường có trọng tải khoảng 30 tấn, dung tích thùng xe tiêu chuẩn là 24 m3 – PV) đang chầu chực chờ lấy đất. Bên ngoài, những chiếc xe rơ móc ben khác nối đuôi nhau chạy rầm rập trên Đường tỉnh 293 để chở đất về các nơi tập kết.
Tại mỏ đất khu vực Hố Dùng (thôn Tòng Lệnh 3, xã Nghĩa Phương), chủ đầu tư là Công ty TNHH Thương mại dịch vụ vận tải Vũ Quân vẫn khai thác tấp nập, đặc biệt là vào ban đêm. Một người dân thôn Tòng Lệnh 3 chia sẻ: “Mỏ này có đặc thù là quay mặt ra sông Lục Nam và bến bãi cũng nằm ngay dưới chân mỏ nên hoạt động khá kín đáo. Thời gian gần đây, không hiểu sao họ toàn hoạt động về đêm. Có những hôm chúng tôi đi thể dục bên này núi mà các xe bên kia chạy cứ rầm rập. Họ làm tới khuya, tiếng máy xúc, xe tải ầm ầm khiến nhiều nhà ở gần không ngủ nổi”.
Chủ đầu tư mỏ đất khu vực Dốc Cửa Khuôn dù chưa nộp tiền tương đương năm 2025, 2026 nhưng vẫn khai thác. Ảnh: Phạm Thiệu.
Đáng nói là, tỉnh Bắc Ninh cũng đã xác định 18 mỏ đất còn hiệu lực giấy phép được tính tiền tương đương nhưng chưa nộp tiền cho năm 2025, 2026 là chưa hoàn thiện về thủ tục đất đai nhưng địa phương này lại không có biện pháp quản lý, kiểm tra, kiểm soát việc khai thác, vận chuyển và tiêu thụ khoáng sản. Điều này dẫn tới hệ quả nhãn tiền là khoáng sản bị “chảy máu”, ngân sách bị thất thu và cả chính quyền lẫn doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro pháp lý.
Thông báo Kết luận thanh tra số 1065/TB-TTCP ngày 16/4/2026 của Thanh tra Chính phủ về công tác quản lý, thăm dò, khảo sát, quy hoạch, cấp phép, khai thác, vận chuyển đối với các mỏ vật liệu xây dựng tại tỉnh Bắc Giang (nay là tỉnh Bắc Ninh) cũng kiến nghị UBND tỉnh Bắc Ninh xử lý nghiêm vi phạm đất đai của các chủ mỏ khi yêu cầu: “tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động thăm dò, khai thác, chế biến, vận chuyển, xử lý kịp thời vi phạm về sử dụng đất, về môi trường, khai thác”.
Trong một diễn biến liên quan, ngày 28/4/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh đã có văn bản gửi Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh đề nghị tạm dừng hoạt động khai thác khoáng sản đối với 18 mỏ đất được tính tiền tương đương nhưng chưa nộp tiền cho năm 2025, 2026.
