Không để rác thải nguy hại trở thành gánh nặng cho đồng ruộng
Cùng với quá trình thâm canh, tăng vụ và mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp, lượng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) được sử dụng trên đồng ruộng ngày càng lớn. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi năm có hàng nghìn tấn vỏ chai, bao bì thuốc BVTV phát sinh sau sử dụng. Nếu không được thu gom và xử lý đúng quy định, đây sẽ trở thành nguồn chất thải nguy hại trực tiếp đe dọa môi trường, sức khỏe cộng đồng và mục tiêu phát triển nền nông nghiệp xanh.
Nông dân phun thuốc bảo vệ thực vật trên ruộng lúa. Việc sử dụng thuốc đúng kỹ thuật và thu gom bao bì sau sử dụng là giải pháp quan trọng để giảm thiểu ô nhiễm môi trường nông nghiệp. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Theo ông Đặng Thanh Phong, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV An Giang, thuốc BVTV giữ vai trò quan trọng trong phòng trừ sâu bệnh, bảo vệ năng suất cây trồng. Tuy nhiên, bao gói sau sử dụng được xếp vào nhóm chất thải nguy hại nên phải được thu gom, lưu giữ và xử lý theo quy định.
Hiện nay, với diện tích gieo trồng lúa hằng năm hơn 1,34 triệu ha, toàn tỉnh An Giang ước tính phát sinh khoảng 1,3 triệu kg bao gói thuốc BVTV sau sử dụng mỗi năm. Thực tế vẫn còn không ít nông dân vứt bỏ bao bì trên bờ ruộng, xuống kênh mương hoặc đốt cùng rơm rạ sau thu hoạch, làm phát tán hóa chất độc hại ra môi trường.
Những tồn dư hóa chất trong bao bì thuốc BVTV có thể ngấm xuống đất, nguồn nước, ảnh hưởng đến hệ sinh thái, tiêu diệt các loài sinh vật có ích và làm suy giảm đa dạng sinh học. Việc đốt bao bì ngoài đồng còn phát sinh nhiều khí độc gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.
Không chỉ gây tác động môi trường, rác thải nguy hại còn ảnh hưởng lâu dài đến sản xuất nông nghiệp. Đất canh tác bị tích tụ hóa chất và rác thải nhựa khó phân hủy sẽ làm giảm độ phì, tăng nguy cơ tồn dư thuốc BVTV trong nông sản, ảnh hưởng đến chất lượng, giá trị hạt gạo và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu.
Nông dân pha thuốc bảo vệ thực vật trước khi phun trên đồng ruộng. Ngành nông nghiệp khuyến cáo thu gom toàn bộ chai, lọ, bao bì sau sử dụng vào các điểm lưu chứa chuyên dụng để xử lý đúng quy định. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Nhằm hạn chế tình trạng này, ngành nông nghiệp An Giang nhiều năm qua đã đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn nông dân thực hiện nguyên tắc "4 đúng", "5 quy tắc vàng" trong sử dụng thuốc BVTV, đồng thời yêu cầu thu gom toàn bộ bao gói sau sử dụng đưa vào các bể chứa chuyên dụng.
Ông Lưu Minh Tuấn, Phó trưởng Phòng BVTV và Kiểm dịch thực vật (Chi cục Trồng trọt và BVTV An Giang), cho biết: Từ năm 2022 đến nay, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với các địa phương tổ chức gần 90 cuộc hội thảo, thu hút hơn 2.700 nông dân tham dự. Nội dung tập trung vào phân loại chất thải tại nguồn, hướng dẫn thu gom bao gói thuốc BVTV đúng quy định, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp.
Theo ông Tuấn, các quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cũng đã xác định rõ trách nhiệm của người sử dụng thuốc BVTV, chính quyền địa phương và doanh nghiệp trong việc thu gom, lưu giữ, vận chuyển và xử lý chất thải nguy hại. Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều khó khăn cần sớm tháo gỡ.
Ông Lưu Minh Tuấn, Phó trưởng Phòng Bảo vệ thực vật và Kiểm dịch thực vật (Chi cục Trồng trọt và BVTV An Giang), chia sẻ về thực trạng và các giải pháp nâng cao hiệu quả thu gom, xử lý bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng trên địa bàn. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Điểm nghẽn nằm ở khâu vận chuyển và xử lý
Một thực tế đáng chú ý được ngành nông nghiệp An Giang chỉ ra là điểm nghẽn hiện nay không còn nằm chủ yếu ở ý thức của người dân mà ở khâu vận chuyển và xử lý sau thu gom.
Theo ông Đặng Thanh Phong, những năm đầu triển khai, nhiều địa phương đã xây dựng các bể chứa trên đồng ruộng và người dân hưởng ứng khá tích cực. Tuy nhiên, khi các bể chứa đầy, việc thu gom, vận chuyển đến đơn vị xử lý lại diễn ra rất chậm, thậm chí có nơi nhiều tháng, thậm chí cả năm không được thu gom, khiến các bể chứa quá tải.
Thực tế cho thấy toàn tỉnh hiện có khoảng 948 bể chứa bao gói thuốc BVTV sau sử dụng, nhưng số lượng này vẫn chưa đáp ứng yêu cầu theo quy định. Nhiều địa phương còn thiếu kinh phí để ký hợp đồng với đơn vị có chức năng xử lý chất thải nguy hại, dẫn đến tình trạng rác thải tồn đọng kéo dài.
Bao bì, chai lọ thuốc BVTV bị vứt xuống kênh mương, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Trong giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh mới thu gom được khoảng 49,45 tấn bao gói thuốc BVTV, trong khi lượng phát sinh mỗi năm lên tới hơn 1.300 tấn, cho thấy khoảng cách rất lớn giữa yêu cầu và thực tế.
Chung tay tháo gỡ "nút thắt" để hướng đến nền nông nghiệp xanh
Để tháo gỡ những khó khăn trên, nhiều địa phương trong tỉnh đã chủ động xây dựng các mô hình thu gom, xử lý rác thải nông nghiệp gắn với trách nhiệm của chính quyền, doanh nghiệp và người dân.
Tại xã Bình Sơn, địa phương có hơn 12.000 ha lúa mỗi vụ, ông Huỳnh Thanh Hà, Phó Chủ tịch UBND xã, cho biết: Mỗi năm địa phương phát sinh khoảng 12,3 tấn vỏ chai, bao bì thuốc BVTV. Trước đây, không ít nông dân có thói quen đốt bao bì ngay trên đồng hoặc vứt dọc theo các tuyến kênh, bờ bao, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường.
Nhằm thay đổi thực trạng này, xã Bình Sơn đã xác định thu gom và xử lý chất thải nguy hại là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển nông nghiệp bền vững. Địa phương đã ban hành kế hoạch riêng về phân loại, thu gom, lưu giữ và xử lý chất thải nguy hại; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền thông qua các cuộc họp dân, HTX, tổ hợp tác và hệ thống truyền thanh cơ sở.
Theo ông Huỳnh Thanh Hà, địa phương còn bố trí các điểm tập kết tại từng ấp, tạo điều kiện để người dân đưa bao bì thuốc BVTV sau sử dụng đến đúng nơi quy định. Năm 2026, xã ký hợp đồng với đơn vị có chức năng xử lý chất thải nguy hại, với tổng kinh phí gần 395 triệu đồng, dự kiến thu gom hơn 9.000kg bao gói thuốc BVTV. Đến nay, khoảng 2.000kg đã được tập kết, chờ chuyển giao xử lý theo đúng quy định của pháp luật.
Bể lưu chứa bao bì, vỏ chai thuốc BVTV sau sử dụng được bố trí tại khu vực sản xuất nhằm hạn chế tình trạng xả thải trực tiếp ra môi trường. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Bên cạnh sự vào cuộc của chính quyền, doanh nghiệp cũng đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong công tác bảo vệ môi trường nông nghiệp. Ông Huỳnh Thanh Thuận, Giám đốc Phát triển thị trường vùng Mekong 2 (Công ty TNHH Syngenta Việt Nam), cho biết: Từ năm 2015, doanh nghiệp đã phối hợp với ngành nông nghiệp triển khai chương trình "Môi trường sạch - Cuộc sống xanh", nhằm nâng cao nhận thức của nông dân về sử dụng thuốc BVTV an toàn và thu gom bao gói sau sử dụng.
Đến nay, chương trình đã thu gom, tiêu hủy an toàn khoảng 200 tấn bao bì thuốc BVTV trên phạm vi cả nước; tổ chức tập huấn cho hơn 35.000 nông dân và trồng 6.000 cây xanh tại nhiều địa phương.
Riêng tại An Giang, nơi khởi nguồn chương trình, sau hơn 10 năm triển khai đã có hơn 10.000 lượt nông dân được tập huấn và khoảng 34,2 tấn bao bì thuốc BVTV được thu gom, tiêu hủy đúng quy định. Không chỉ tổ chức thu gom, chương trình còn kết hợp tuyên truyền nguyên tắc "4 đúng", "5 quy tắc vàng", đổi rác lấy quà và hướng dẫn người dân bảo vệ môi trường ngay từ đồng ruộng.
Người dân mang bao gói thuốc bảo vệ thực vật đã qua sử dụng đến điểm thu gom trong chương trình "Môi trường sạch - Cuộc sống xanh", góp phần bảo vệ môi trường và xây dựng nền nông nghiệp bền vững. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.
Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang, để đạt mục tiêu đến năm 2030 thu gom, xử lý 100% lượng bao gói thuốc BVTV phát sinh, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó, cần ưu tiên bố trí nguồn kinh phí thường xuyên cho địa phương, mở rộng mạng lưới bể chứa đạt chuẩn, tăng cường xã hội hóa với sự tham gia của doanh nghiệp. Đồng thời xây dựng cơ chế thu gom định kỳ thay vì chỉ thực hiện theo từng đợt phát động.
