Giữ nguồn nước trước El Niño: [Bài 5] Cảnh báo sớm, chủ động điều hành

Trao đổi với phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường, ông Ngô Mạnh Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước cho biết, sau đại hạn lịch sử năm 2016, Việt Nam đã từng bước thay đổi căn bản tư duy và cách thức quản trị tài nguyên nước. Trước nguy cơ El Niño rất mạnh có thể quay trở lại, những cải cách này đang tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng hiện đại, dựa trên dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Chuyển từ quản lý theo địa giới hành chính sang quản trị lưu vực sông

Thưa ông, sau đại hạn năm 2016, quản trị tài nguyên nước của Việt Nam đã thay đổi ra sao?

Đại hạn năm 2016 có thể coi là một “cú sốc” lớn, buộc chúng ta phải nhìn nhận lại toàn bộ cách quản lý nước. Điểm thay đổi căn bản là chuyển từ tư duy quản lý theo địa giới hành chính sang quản trị theo lưu vực.

Cùng với đó, hệ thống pháp luật đã được hoàn thiện, đặc biệt là Luật Tài nguyên nước sửa đổi, tạo nền tảng cho điều hòa, phân phối nguồn nước theo quy trình vận hành liên hồ chứa, liên vùng. Chúng ta không còn chỉ phản ứng khi hạn hán xảy ra, mà đã bắt đầu xây dựng các kịch bản nguồn nước, tăng cường dự báo sớm và từng bước hình thành hệ thống dữ liệu tài nguyên nước phục vụ điều hành.

Nếu so với năm 2016, điểm khác biệt lớn nhất hiện nay là chúng ta đã chủ động hơn. Dù vẫn phải đối mặt với những hiện tượng cực đoan như El Niño rất mạnh, nhưng việc điều hành đã có cơ sở khoa học, có kịch bản và có dữ liệu hỗ trợ.

Một trong những thay đổi quan trọng nhất sau đại hạn là việc xây dựng các kịch bản nguồn nước. Không còn phụ thuộc hoàn toàn vào diễn biến tự nhiên, ngành tài nguyên nước đã bắt đầu dự báo, mô phỏng và chuẩn bị trước các phương án ứng phó.

Các kịch bản này được xây dựng dựa trên nhiều lớp dữ liệu: từ khí tượng thủy văn, dòng chảy, trữ lượng nước đến nhu cầu sử dụng của từng ngành kinh tế. Đặc biệt, yếu tố biến đổi khí hậu được tích hợp, giúp nâng cao khả năng dự báo trong dài hạn.

Song song với đó, hệ thống điều hòa, phân phối nước đã có bước tiến rõ rệt. Việc vận hành liên hồ chứa hiện nay không chỉ dựa trên kinh nghiệm, mà đã có sự hỗ trợ của dữ liệu và mô hình tính toán. Nhờ vậy, nguồn nước được phân bổ linh hoạt hơn, giảm thiểu xung đột giữa các nhu cầu sử dụng.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn những “điểm nghẽn”. Dữ liệu chưa thực sự đồng bộ giữa các ngành, các địa phương; hệ thống quan trắc còn thiếu và chưa phủ kín; độ chính xác của dự báo trong điều kiện cực đoan vẫn còn hạn chế.

Trước nguy cơ El Niño rất mạnh, Việt Nam cần làm gì để không lặp lại cú sốc năm 2016, thưa ông?

Ngành tài nguyên nước xác định 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất là điều hành theo lưu vực sông. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cách phối hợp giữa các địa phương, từ tư duy “cục bộ” sang “liên kết”, đảm bảo nước được phân bổ công bằng và hiệu quả.

Thứ hai là đầu tư mạnh cho dữ liệu và dự báo. Việc nâng cấp hệ thống quan trắc, tích hợp dữ liệu và phát triển các mô hình dự báo hiện đại sẽ giúp nâng cao năng lực ứng phó.

Thứ ba là tăng khả năng trữ nước. Không chỉ là xây dựng thêm hồ chứa, mà còn tận dụng các giải pháp trữ nước tự nhiên, trữ nước trong đất và trong sản xuất nông nghiệp.

Thứ tư là giảm phụ thuộc vào nước dưới đất. Việc khai thác quá mức đã dẫn đến sụt lún đất và gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn, đặc biệt tại các vùng đồng bằng. Do đó, cần kiểm soát chặt chẽ và từng bước phục hồi nguồn nước ngầm.

Thứ năm là xây dựng an ninh nguồn nước quốc gia. Nước không chỉ là tài nguyên, mà còn là yếu tố nền tảng của an ninh lương thực, năng lượng và an sinh xã hội. Đây là cách tiếp cận mang tính chiến lược, dài hạn.

Xây dựng mô hình số quản trị tài nguyên nước

Nếu El Niño rất mạnh quay trở lại, đâu là ưu tiên lớn nhất trong điều hành tài nguyên nước? Việt Nam cần thay đổi gì trong tư duy an ninh nguồn nước, thưa ông? Đầu tư nào là cấp bách nhất trong 5-10 năm tới, thưa ông?

Trong bối cảnh El Niño có thể quay trở lại với cường độ mạnh, ưu tiên hàng đầu của Việt Nam là bảo đảm nguồn nước cho dân sinh và các ngành thiết yếu, đồng thời giữ vững ổn định kinh tế - xã hội. Muốn làm được điều này, công tác điều hành cần chuyển sang hướng linh hoạt, dựa trên dữ liệu thời gian thực thay vì phụ thuộc vào kinh nghiệm như trước.

Trong trung và dài hạn (5-10 năm tới), yêu cầu cấp bách nhất là đầu tư hạ tầng dữ liệu và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước. Một hệ thống dữ liệu thống nhất, liên thông từ trung ương đến địa phương, tích hợp thông tin quan trắc, dự báo và khai thác sẽ là nền tảng cho việc ra quyết định chính xác, kịp thời.

Trên cơ sở đó, Cục Quản lý tài nguyên nước đang triển khai xây dựng Dự án “Xây dựng, vận hành hệ thống thông tin, mô hình số để hỗ trợ ra quyết định điều hòa phân bổ nguồn nước và theo dõi, giám sát việc phối hợp vận hành liên hồ chứa theo thời gian thực trên các lưu vực sông lớn của Việt Nam” hướng tới xây dựng một nền tảng số thống nhất phục vụ trực tiếp công tác điều hành và ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước. Trọng tâm của dự án là phát triển hệ thống phần mềm cùng các module chuyên sâu áp dụng cho 7 lưu vực sông lớn, bảo đảm tích hợp và liên thông dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau.

Khi hoàn thành, hệ thống sẽ cung cấp các công cụ hỗ trợ thiết yếu như xây dựng kịch bản nguồn nước, tính toán phương án phân bổ giữa các ngành và khu vực, mô phỏng - tối ưu vận hành liên hồ chứa, đồng thời giám sát khai thác và cảnh báo sớm các rủi ro như hạn hán, thiếu nước. Toàn bộ quá trình được vận hành trên nền tảng dữ liệu số, cho phép theo dõi và phân tích tiệm cận thời gian thực.

Việc tích hợp các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, GIS, viễn thám và IoT giúp nâng cao năng lực phân tích, dự báo và hỗ trợ ra quyết định nhanh, chính xác. Qua đó, hệ thống không chỉ hiện đại hóa công tác quản lý mà còn hình thành công cụ điều hành thông minh, góp phần chuyển đổi quản trị tài nguyên nước từ bị động sang chủ động, từ kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu, bảo đảm hiệu quả, bền vững và an ninh nguồn nước quốc gia trong dài hạn.

Khi nền tảng số và các công cụ điều hành thông minh được hoàn thiện, việc quản lý nguồn nước sẽ không còn là bài toán “ứng phó”, mà trở thành quá trình điều phối chủ động, khoa học và tối ưu. Đây chính là bước chuyển quan trọng để Việt Nam tiến tới bảo đảm an ninh nguồn nước một cách bền vững, đồng thời nâng cao năng lực thích ứng trước những thách thức ngày càng lớn của biến đổi khí hậu.

Trân trọng cảm ơn ông!