Giữ nguồn nước trước El Niño: [Bài 2] Chuẩn bị từ sớm, từ xa

Những ngày giữa tháng 7/2026, khi trò chuyện cùng tôi, ông Nguyễn Văn Xê (ấp Phú Lợi, xã Tân Xuân) vẫn nhớ như in niềm vui của vụ đông xuân trúng đậm hồi cuối tháng 3 vừa qua, thu hoạch gần 4 tấn lúa tươi trên diện tích 5.000 m2. Dù vậy, trước những thông tin dồn dập về đợt El Niño đang chuẩn bị quay trở lại, ánh mắt lão nông này lại thoáng chút đăm chiêu bởi với ông, ký ức kinh hoàng về mùa hạn mặn khốc liệt năm 2016 vẫn còn vẹn nguyên.

Khi đó, nhiều ruộng lúa trong xóm chết trắng, nguồn nước ngọt thiếu hụt khiến sản xuất và sinh hoạt đảo lộn. Sau gần một thập kỷ, điều khiến ông Xê yên tâm hơn là kinh nghiệm né hạn, mặn của người dân, hệ thống thủy lợi từng bước khép kín và hồ chứa nước ngọt Lạc Địa đang hoàn thiện tại địa phương.

Hồ chứa nước từ bài học lịch sử

Theo số liệu tổng hợp từ các báo cáo của tỉnh Vĩnh Long, mùa khô 2015-2016 gây thiệt hại hơn 2.321 tỷ đồng trên địa bàn tỉnh. Mùa khô 2019-2020 tiếp tục gây thiệt hại hơn 2.807 tỷ đồng, chủ yếu từ thiếu nước, xâm nhập mặn, khô nóng. Bởi thế, đầu tư hồ chứa là giải pháp đầu tiên để Vĩnh Long nâng sức chống chịu trước thiên tai. 

Hồ chứa nước ngọt Lạc Địa tại xã Tân Xuân là một trong những công trình thể hiện sự chuyển đổi từ ứng phó tình thế sang chủ động trữ nước. Dự án có tổng mức đầu tư hơn 352 tỷ đồng, quy mô gần 93 ha mặt nước, dung tích thiết kế khoảng 2,3 triệu m3.

Theo ông Lê Minh Truyền, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long, các hạng mục chính của hồ chứa nước ngọt Lạc Địa đến nay đã đạt khoảng 98% khối lượng. Đơn vị thi công hiện đang khẩn trương hoàn thiện các công đoạn cuối cùng để sớm đưa công trình vào sử dụng ngay trong năm 2026.

Khi khai thác, hồ được kỳ vọng cung cấp nước cho hàng nghìn hộ dân. Theo phương án, hồ Lạc Địa sẽ được kết nối với hồ Kênh Lấp (dung tích hơn 811.000 m3, được đầu tư năm 2017, hoàn thành năm 2019), tạo thành hệ thống liên hoàn nhằm tăng khả năng trữ và điều tiết nước cho toàn khu vực.

Cùng với đầu tư hồ chứa, để chuẩn bị cho El Niño sắp đến, trong 6 tháng đầu năm 2026, tỉnh đã nạo vét hơn 800 tuyến kênh mương nội đồng với tổng chiều dài trên 2.000 km, vận hành linh hoạt 646 cống điều tiết; đồng thời đầu tư xây dựng hồ chứa nước ngọt Láng Thé (khu vực Trà Vinh cũ) với dung tích khoảng 10 triệu m3. Mạng lưới 173 vị trí giám sát chất lượng môi trường nước mặt hỗ trợ đắc lực cho việc lấy và trữ nước.

Đây là sự khác biệt lớn so với giai đoạn trước. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước trên sông, tỉnh từng bước hình thành hệ thống gồm hồ chứa, cống điều tiết, kênh dẫn, trạm bơm và mạng quan trắc tự động truyền dữ liệu theo thời gian thực. Nước được lấy khi độ mặn ở mức an toàn, giữ lại cho thời điểm khan hiếm và điều chuyển đến nơi có nhu cầu.

Kịch bản cấp nước theo từng vùng

Trước cảnh báo El Niño rất mạnh có thể xuất hiện trong giai đoạn tháng 10-12/2026, UBND tỉnh Vĩnh Long đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng kịch bản hạn hán, ứng phó với El Niño theo từng vùng, gắn chặt với kế hoạch sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt.

Hiện tại, Trung tâm Nước sạch nông thôn tỉnh đang quản lý vận hành 237 trạm cấp nước, phục vụ hơn 484.000 hộ dân. Trong đó gồm 92 trạm tại khu vực Vĩnh Long cũ, 116 trạm tại khu vực Trà Vinh cũ và 29 trạm tại khu vực Bến Tre cũ.

Theo ông Lưu Nhuận, Giám đốc Trung tâm Nước sạch nông thôn tỉnh phương án cấp nước được chia chi tiết theo đặc điểm nguồn nước của từng vùng.  Khu vực Vĩnh Long cũ, chủ yếu theo dõi và kiểm soát ngưỡng mặn 0,3‰ tại một số trạm nước mặt nhạy cảm. Khu vực Trà Vinh cũ, đo mặn thường xuyên tại các nhà máy để chủ động lấy nước ngọt vào hệ thống hồ chứa dự trữ. Khu vực Bến Tre cũ, chịu tác động lớn nhất do hầu hết các trạm đều khai thác nước mặt trực tiếp.

Trong kế hoạch ứng phó năm 2026, khi độ mặn nguồn cấp dao động từ 1 phần nghìn đến dưới 2 phần nghìn, các đơn vị sẽ vận hành mạng lưới kết nối để chuyển nước từ nơi có nguồn ngọt hoặc độ mặn thấp, đồng thời đưa 31 hệ thống lọc RO tại các nhà máy nước vào hoạt động để cấp nước ăn uống cho người dân.

Khi độ mặn vượt ngưỡng 2 phần nghìn và nguồn dự trữ nội đồng suy giảm, phương án khẩn cấp là chuyên chở nước thô bằng sà lan về cấp bổ sung cho 5 nhà máy nước trọng điểm gồm: Tân Hào, Lương Phú, Phước Long, Long Định và Bình Khánh Đông. Kịch bản này được áp dụng cho giai đoạn cao điểm mùa khô và là cơ sở thực tế để tỉnh cập nhật phương án chủ động cho mùa khô 2026-2027.

Bên cạnh đó, kế hoạch năm 2026 của tỉnh còn dự kiến lắp mới 7.500 đồng hồ nước, duy tu bảo dưỡng 56 trạm, nâng cấp 25 danh mục công trình và mở rộng hơn 47,7 km đường ống chính với tổng nhu cầu kinh phí khoảng 221,2 tỷ đồng. Việc đấu nối khép kín mạng lưới giúp các nhà máy dễ dàng hỗ trợ, bổ cấp nguồn nước cho nhau khi xảy ra thiên tai.

Từ công trình đến từng hộ dân

Hạ tầng công trình chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi đôi với sự thay đổi trong tư duy và hành động sử dụng nước của người dân.

Ngành nông nghiệp địa phương đang tích cực hướng dẫn người dân củng cố đê bao, đào ao, mương vườn, sử dụng bồn bể lót bạt hoặc túi PE chuyên dụng để trữ nước ngọt từ sớm. Trong canh tác, nông dân được khuyến khích tủ gốc giữ ẩm bằng rơm rạ, lục bình, lá dừa và áp dụng các hệ thống tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, phun mưa cục bộ.

Theo hướng dẫn của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, đối với canh tác lúa tuyệt đối không lấy nước vào ruộng khi độ mặn vượt quá 1 phần nghìn; nước dùng để pha thuốc bảo vệ thực vật bắt buộc phải dưới 0,8 phần nghìn. Đối với các vườn cây ăn trái nhạy cảm như sầu riêng, chôm chôm và măng cụt, nguồn nước tưới không được vượt quá độ mặn 0,5 phần nghìn (riêng sầu riêng cần được kiểm soát chặt chẽ hơn). Những khu vực không đảm bảo nguồn nước ngọt kiên quyết không bố trí sản xuất.

Đối với sản xuất lúa, các biện pháp kỹ thuật tiến tiến như “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng” và tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) đã được áp dụng trên khoảng 70% diện tích, giúp tiết kiệm từ 20-30% lượng nước tưới. Đây là sự thay đổi lớn trong tư duy sản xuất: canh tác phải dựa vào khả năng thực tế của nguồn nước.

Vụ đông xuân 2026-2027 được định hướng xuống gieo sạ sớm để né mặn cuối vụ, tập trung từ ngày 20/10 đến 31/12/2026, vùng đặc thù phải kết thúc trước ngày 10/1/2027. Những vùng thường xuyên thiếu nước hoặc canh tác lúa 3 vụ kém hiệu quả được khuyến cáo giảm xuống còn 2 vụ, hoặc chuyển đổi sang cây trồng cạn và mô hình lúa - thủy sản.