Giữ nguồn nước trong mùa El Niño: [Bài 4] Giữ 'túi nước' cho đồng bằng

Tứ giác Long Xuyên - “túi nước” chiến lược của đồng bằng

Nếu trước đây tư duy chủ đạo là chống hạn, ngăn mặn bằng mọi giá thì những năm gần đây, tư duy thích ứng với điều kiện tự nhiên, quản lý nguồn nước tổng hợp và sử dụng tài nguyên nước hiệu quả đang dần trở thành hướng đi xuyên suốt của toàn vùng.

Trong bức tranh đó, vùng Tứ giác Long Xuyên được xem là một trong những khu vực giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh nguồn nước của ĐBSCL.

Tứ giác Long Xuyên thuộc địa bàn tỉnh An Giang và TP Cần Thơ có diện tích tự nhiên gần 600.000ha. Đây là vùng trọng điểm sản xuất lúa gạo, nuôi trồng thủy sản nước ngọt lớn nhất của ĐBSCL với sản lượng lúa gần 5 triệu tấn mỗi năm.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia nghiên cứu sinh thái ĐBSCL, từ lâu thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đồng bằng ba “túi nước” khổng lồ gồm hồ Tonle Sap (Biển Hồ) ở Campuchia, Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười. Đây là hệ thống điều hòa thủy văn tự nhiên giúp giảm lũ vào mùa mưa và bổ sung dòng chảy vào mùa khô.

Vào mùa nước nổi, khi nước sông Mekong dâng cao, hồ Tonle Sap có thể mở rộng từ khoảng 2.500km² lên đến 12.000km², chứa tới 60 tỷ m³ nước. Sau khi được Biển Hồ hấp thu, dòng nước tiếp tục chảy về hạ lưu và lan tỏa vào vùng Tứ giác Long Xuyên.

Phía hữu ngạn sông Hậu là cánh đồng trũng rộng gần 600.000ha của Tứ giác Long Xuyên. Khi nước từ Campuchia và sông Hậu tràn vào, khu vực này có thể ngập sâu từ 2,5-3m, tạm trữ hơn 9 tỷ m³ nước cùng lượng lớn phù sa, nguồn lợi thủy sản tự nhiên.

Cùng với vùng Đồng Tháp Mười rộng khoảng 700.000ha, hai vùng trũng này đóng vai trò như những “bể chứa” khổng lồ của đồng bằng. Nhờ khả năng hấp thu và điều tiết nước lũ, các khu vực phía hạ lưu như Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp giảm đáng kể áp lực ngập lụt.

Đến mùa khô, lượng nước được giữ lại từ các vùng trũng này tiếp tục bổ sung cho dòng chảy sông Tiền, sông Hậu, góp phần cân bằng ranh giới mặn - ngọt, hạn chế xâm nhập mặn ở các tỉnh ven biển.

Tuy nhiên, nhiều năm qua, nhằm phục vụ mục tiêu gia tăng sản lượng lúa, hàng trăm nghìn hecta đê bao khép kín đã được xây dựng ở Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười để sản xuất 3 vụ lúa mỗi năm.

Theo các nghiên cứu, khả năng hấp thu nước lũ của Tứ giác Long Xuyên đã giảm đáng kể. Nếu như năm 2000 khu vực này có thể chứa khoảng 9,2 tỷ m³ nước thì đến năm 2011 chỉ còn khoảng 4,5 tỷ m³ do diện tích đê bao khép kín ngày càng gia tăng.

Khi dòng nước không còn không gian để lưu giữ trong đồng ruộng, lượng nước lũ phải dồn xuống các khu vực phía dưới, làm gia tăng nguy cơ ngập đô thị. Đồng thời, lượng nước ngọt bổ sung cho mùa khô cũng giảm, khiến xâm nhập mặn diễn biến sâu hơn tại các cửa sông.

Chủ động trữ nước ngọt, thích ứng với tương lai khí hậu cực đoan

Có thể thấy từ những bài học từ hạn mặn lịch sử đã cho thấy việc bảo vệ các vùng trữ nước tự nhiên không chỉ là câu chuyện sản xuất nông nghiệp mà còn là yếu tố sống còn đối với sự phát triển bền vững của toàn vùng ĐBSCL.

Sau nhiều năm đối mặt với hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng khốc liệt, tư duy quản lý nước ở ĐBSCL đang có sự thay đổi rõ nét. Thay vì chỉ tập trung kiểm soát nước bằng công trình, nhiều địa phương đang hướng đến cách tiếp cận tổng hợp hơn, kết hợp giữa đầu tư hạ tầng thủy lợi, trữ nước ngọt, chuyển đổi sản xuất và nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng.

Ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang cho biết, sau khi hợp nhất An Giang và Kiên Giang, tỉnh An Giang mới trở thành địa phương có quy mô sản xuất lúa lớn nhất cả nước với diện tích gieo trồng trên 1,3 triệu ha mỗi năm.

Bình quân mỗi vụ, toàn tỉnh sản xuất khoảng 450.000-500.000ha lúa. Hiện địa phương có khoảng 550 tiểu vùng sản xuất lúa được quản lý theo hệ thống thủy lợi khép kín, trong đó hơn 320 tiểu vùng có đê bao triệt để với diện tích khoảng 430.000 - 450.000ha.

Hệ thống này giúp chủ động kiểm soát lũ, điều tiết nguồn nước, bảo vệ sản xuất và tạo nền tảng triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL.

Tuy nhiên, trước những diễn biến bất thường của khí hậu, An Giang không còn xem kiểm soát lũ là mục tiêu duy nhất. Địa phương đang từng bước chuyển sang quản lý nguồn nước linh hoạt hơn, vừa đảm bảo sản xuất, vừa giữ vai trò điều tiết thủy văn tự nhiên.

Một trong những dự án được kỳ vọng là hồ trữ nước ngọt Trà Sư - Tri Tôn nằm ở vùng đầu nguồn Tứ giác Long Xuyên.

Theo đề xuất, hồ có diện tích khoảng 3.050ha với tổng chiều dài bờ bao 37,4km, được thiết kế để phục vụ tưới cho khoảng 30.000ha đất nông nghiệp. Công trình có 6 cửa vận hành, kết hợp hệ thống bơm và cống điều tiết hiện đại nhằm tận dụng tối đa nguồn nước lũ trong mùa mưa và cung cấp nước vào mùa khô.

Theo lãnh đạo ngành nông nghiệp An Giang, việc hình thành các hồ trữ nước ngọt quy mô lớn sẽ góp phần điều hòa nguồn nước giữa mùa lũ và mùa khô, giảm áp lực khai thác nước ngầm, đảm bảo nước sinh hoạt cho người dân và phục vụ sản xuất nông nghiệp trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan.

Không chỉ đầu tư công trình lớn, những năm qua các địa phương trong vùng còn đẩy mạnh xây dựng hệ thống cấp nước sinh hoạt tập trung, kéo đường ống đến các khu dân cư vùng sâu, vùng biên giới và các khu vực thường xuyên thiếu nước vào mùa khô.

Nhiều hộ dân cũng chủ động xây bể chứa nước mưa, lắp đặt bồn chứa dung tích lớn, sử dụng các thiết bị tiết kiệm nước và thay đổi thói quen sử dụng nước sinh hoạt.

Việc bảo vệ các túi nước tự nhiên đồng thời tăng đầu tư các công trình điều tiết nguồn nước sẽ giúp ĐBSCL nâng cao khả năng chống chịu với El Niño trước mắt và biến đổi khí hậu về lâu dài. 

Trong lĩnh vực sản xuất, An Giang xác định hai nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất là chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng giảm những loại cây sử dụng nhiều nước, nhất là một số diện tích lúa ở vùng khó khăn về nguồn nước. Thay vào đó là các loại cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao như xoài, chuối, rau màu và cao lương.

Thứ hai là thúc đẩy ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước trong sản xuất nông nghiệp. Các mô hình tưới nhỏ giọt, tưới phun tiết kiệm đang được khuyến khích áp dụng tại HTX, doanh nghiệp và hộ nông dân nhằm giảm chi phí, tiết kiệm tài nguyên nước nhưng vẫn đảm bảo năng suất cây trồng.