Dư địa tăng trưởng vì vậy vẫn còn rất lớn, nhưng đi kèm là những yêu cầu ngày càng khắt khe, đặc biệt trong bối cảnh EU đang chuyển mạnh sang mô hình phát triển xanh và bền vững.
Xuất siêu kỷ lục, dư địa vẫn còn lớn
Sau 5 năm thực thi EVFTA, các ưu đãi thuế quan đã trở thành lực đẩy quan trọng cho xuất khẩu của Việt Nam sang EU. Theo Bộ Công Thương, năm 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và 27 nước thành viên EU đạt xấp xỉ 74 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang EU đạt 56,2 tỷ USD, tăng 8,6% so với năm trước; nhập khẩu từ EU đạt 17,6 tỷ USD, tăng 5,4%.
Cán cân thương mại tiếp tục nghiêng mạnh về phía Việt Nam, với mức xuất siêu kỷ lục 38,6 tỷ USD, tăng hơn 10% so với năm 2024. Đây là con số cao nhất từ trước tới nay trong quan hệ thương mại giữa Việt Nam và EU, cho thấy sức bật rõ rệt của hàng hóa Việt Nam tại thị trường này.
Mức xuất siêu từ Việt Nam sang EU năm 2025 đạt mốc kỷ lục 38,6 tỷ USD, tăng hơn 10% so với năm 2024. Ảnh: Trung Nguyên,
Nhiều nhóm hàng chủ lực tận dụng tốt EVFTA để mở rộng thị phần tại EU, như điện tử, dệt may, giày dép, sắt thép, nông sản và thủy sản. Việt Nam cũng là một trong số ít quốc gia ASEAN có hiệp định thương mại tự do song phương với EU, tạo lợi thế rõ rệt về thuế quan và sức cạnh tranh so với nhiều đối thủ trong khu vực.
Theo ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương), đến hết năm thứ bảy (năm 2027 - PV) thực thi EVFTA, EU sẽ xóa bỏ gần như toàn bộ thuế quan đối với hàng hóa Việt Nam. Mức thuế 0% giúp hàng Việt Nam có lợi thế lớn về giá, nhất là trong bối cảnh người tiêu dùng EU chịu áp lực lạm phát và chi phí sinh hoạt gia tăng.
Quan trọng hơn, sau 5 năm thực thi EVFTA, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã quen với tập quán, quy định của thị trường, xây dựng được mạng lưới đối tác ổn định. Đây là ‘vốn quý’ giúp doanh nghiệp đi nhanh hơn trong giai đoạn tới.
Thách thức lớn từ yêu cầu phát triển bền vững
Tuy nhiên, các chuyên gia đều cho rằng lợi thế thuế quan không phải là ưu thế dài hạn. Song song với EVFTA, EU đang đẩy nhanh đàm phán và ký kết FTA với nhiều đối tác khác. Quan trọng hơn, thị trường EU đang dịch chuyển mạnh mẽ sang tiêu dùng xanh, sạch và có trách nhiệm. Với Thỏa thuận Xanh châu Âu, các nước EU đặt mục tiêu sẽ trở thành nền kinh tế trung hòa carbon vào năm 2050. Các quy định mới về chống phá rừng, phát thải carbon, kinh tế tuần hoàn, thiết kế sinh thái… đang dần trở thành “luật chơi” bắt buộc đối với hàng hóa nhập khẩu.
Theo báo cáo của Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (Eurocham), một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình thực thi Hiệp định EVFTA hiện nay là Quy tắc xuất xứ - yếu tố then chốt để doanh nghiệp có thể tiếp cận các ưu đãi thuế quan. Dù đóng vai trò chiến lược trong việc thúc đẩy thương mại công bằng, minh bạch, nhưng trên thực tế, việc đáp ứng đầy đủ các tiêu chí xuất xứ không hề đơn giản. Quy trình chứng từ phức tạp, cùng với chuỗi cung ứng còn phân mảnh, đang khiến nhiều doanh nghiệp Việt Nam gặp khó khăn trong việc chứng minh xuất xứ hợp lệ.
Sắt thép thuộc nhóm mặt hàng đầu tiên áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Ảnh: Trung Nguyên.
Một rào cản mới và khó, đó là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Trong giai đoạn chuyển tiếp từ năm 2023 đến hết năm 2025, CBAM mới chỉ yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu vào EU thực hiện báo cáo định kỳ về lượng phát thải khí nhà kính gắn với hàng hóa xuất khẩu. Tuy nhiên, từ 1/1/2026, cơ chế này sẽ được triển khai đầy đủ. Nếu nhà nhập khẩu không chứng minh được lượng phát thải khí nhà kính phát thải ra môi trường trong ngưỡng cho phép, và doanh nghiệp buộc phải mua chứng chỉ CBAM để bù trừ lượng phát thải carbon vượt ngưỡng. Giá của chứng chỉ CBAM sẽ được tính dựa trên giá đóng cửa trung bình hàng tuần của các hạn ngạch phát thải trong Hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải của EU (EU ETS).
Do đó, phát thải carbon sẽ trở thành một khoản chi tác động trực tiếp đến giá thành và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam tại thị trường châu Âu. Trước mắt, các ngành hàng có cường độ phát thải cao sẽ chịu tác động trực tiếp gồm sắt thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện, hydro. Nhưng nhiều khả năng, đối tượng hàng hóa áp CBAM sẽ mở rộng trong những năm tới.
Không dừng lại ở CBAM, EU còn đồng thời triển khai các khung chính sách mới về minh bạch và trách nhiệm phát triển bền vững, như Chỉ thị báo cáo bền vững doanh nghiệp (CSRD) và Chỉ thị thẩm định trách nhiệm phát triển bền vững trong chuỗi giá trị (CSDDD). Theo lộ trình, từ năm 2027, các quy định này sẽ áp dụng với các tập đoàn lớn của EU và tạo tác động lan tỏa mạnh mẽ tới doanh nghiệp ngoài khối thông qua chuỗi cung ứng. Điều này tạo áp lực rất lớn đối với các nhà cung cấp tại Việt Nam nếu không chủ động nâng cao năng lực đo lường, báo cáo và quản trị dữ liệu phát thải.
Theo nhiều chuyên gia, với doanh nghiệp Việt, việc xây dựng một chiến lược phát triển xanh rất cần thiết nhằm đáp ứng tiêu chuẩn môi trường khắt khe, không chỉ thị trường châu Âu mà với nhiều thị trường khó tính khác. Các quy định khó khăn của thị trường nhập khẩu cũng chính là là cơ hội chuyển đổi mô hình tăng trưởng để nâng uy tín thương hiệu, thu hút đối tác cùng giá trị trong dài hạn.
Để thúc đẩy tăng trưởng thương mại với EU, Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Quyết định số 126/QĐ-TTg về việc chỉ định các cơ quan đầu mối để triển khai thực hiện Hiệp định thương mại tự do giữa Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA). Theo đó, Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối, chủ trì các nội dung liên quan đến: Phòng vệ Thương mại, các rào cản phi thuế quan đối với thương mại và đầu tư trong sản xuất năng lượng tái tạo, chính sách cạnh tranh, doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước, doanh nghiệp được cấp đặc quyền hoặc ưu đãi đặc biệt và doanh nghiệp độc quyền chỉ định, các điều khoản về thể chế, các điều khoản chung và các điều khoản cuối cùng...
Bộ Tài chính là cơ quan đầu mối, chủ trì các nội dung về hải quan và thuận lợi hóa thương mại, mua sắm của Chính phủ; Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối, chủ trì các nội dung về hàng rào kỹ thuật đối với thương mại, sở hữu công nghiệp; Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan đầu mối, chủ trì các nội dung về đối xử quốc gia và mở cửa thị trường đối với hàng hóa nông sản, các biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật...
