Giống sắn kháng bệnh khảm lá - hi vọng mới cho nông dân

Từ cây trồng bị lãng quên...

GS.TS Lê Huy Hàm, chủ nhiệm dự án “Nghiên cứu ứng dụng chỉ thị phân tử trong phát triển giống sắn kháng bệnh khảm lá có kiểu hình thân thẳng, hàm lượng tinh bột ổn định, năng suất cao” kể: Năm 2008, ông lên Bộ NN-PTNT gặp ông Triệu Văn Hùng - Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ và được chỉ cho số liệu xuất khẩu sắn vào khoảng 800 triệu USD.

Trước đấy không mấy ai nghĩ rằng cây sắn lại có tiềm năng lớn như thế. Ông Hùng kết luận hài hước: “Đúng là cây nào càng ít đầu tư thì phát triển lại càng mạnh”. Mới nghe tưởng nghịch lý nhưng lại có lý. Khi đó cây sắn có lợi thế về sản xuất cồn sinh học, về thị trường Trung Quốc và đặc biệt là các doanh nghiệp tư nhân, nông dân rất nhạy bén đã đáp ứng ngay được yêu cầu của thị trường.  

Thúc đẩy cả nền công nghiệp chế biến tinh bột sắn lớn mà Nhà nước chẳng mất mấy tiền, chỉ là những đề tài nghiên cứu vô cùng nhỏ. Sắn khi ấy luôn bị coi là cây trồng hại đất, nhiều tỉnh ra khuyến cáo phải giảm diện tích, nhất là ở miền Bắc. Nhưng nhiều doanh nghiệp và một số địa phương vẫn nhìn thấy tiềm năng nhất định của nó.

Năm 2015, các doanh nghiệp chế biến sắn đã mời ông Nguyễn Văn Lạng, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ về làm Chủ tịch Hiệp hội sắn. Ông đã thúc đẩy việc tổ chức hội nghị đầu tiên về cây sắn tại Bộ NN-PTNT.

Ông Hàm nhớ mãi ông Cao Đức Phát - Bộ trưởng Bộ NN-PTNT lúc ấy nói ở hội nghị: “Cây sắn không có lỗi, chính chúng ta là người có lỗi. Tôi đề nghị Viện Di truyền Nông nghiệp phải nhập ngay những giống sắn năng suất, chất lượng và chống chịu bệnh để phục vụ cho sản xuất”.

Viện Di truyền Nông nghiệp lúc đó có khá nhiều lợi thế trong việc này bởi có Phòng thí nghiệm chọn giống phân tử cây sắn, có Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT), có đối tác Nhật Bản, nhờ vậy có hầu hết mối quan hệ với những đơn vị nghiên cứu sắn lớn trên thế giới, trong đó có Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Châu Phi.

Nếu như ở Việt Nam sắn chỉ là cây trồng phụ thì ở Châu Phi sắn là cây lương thực chính. Thông qua mạng lưới đó, Viện Di truyền Nông nghiệp đã dễ dàng nhập về một tập đoàn giống sắn kháng bệnh, năng suất, chất lượng cao mà các nhà khoa học quốc tế đã dày công chọn tạo, lưu giữ trong nhiều thập niên.

Tuy nhiên, hầu hết chúng được chọn giống với mục đích ăn tươi, còn Việt Nam lại cần những giống với mục đích chế biến tinh bột bao gồm các đặc tính: hàm lượng tinh bột cao tới 28 - 30%, ít phân cành hoặc không phân cành để nông dân trồng mật độ cao, thậm chí 25.000 cây/ha như ở Tây Ninh nhằm vừa giảm chi phí kiểm soát cỏ dại vừa thu được năng suất.

Năm 2018 ở Đông Nam Á bắt đầu xuất hiện dịch khảm lá sắn Sri Lanka, lan nhanh như Covid-19. Các nhà khoa học Nhật Bản khi phát hiện loại virus này ở Campuchia đã cảnh báo. Viện Bảo vệ thực vật và Viện Di truyền Nông nghiệp đã báo cáo Bộ NN-PTNT, trong đó khuyến cáo phải có những biện pháp phòng ngừa, nếu không bệnh sẽ lan sang ta.

Bộ cũng thành lập Ban chỉ đạo quốc gia phòng bệnh khảm lá sắn nhưng virus đã lan sang Tây Ninh - vùng sắn trọng điểm với tốc độ rất nhanh, chủ yếu do bọ phấn trắng. Loài côn trùng này còn nhỏ hơn rầy, phát tán theo gió hoặc theo giống. Những ruộng sắn nhiễm bệnh, lá xoăn tít, mất năng suất khiến nông dân hoảng loạn.

Lúc bấy giờ theo khuyến nghị của nhà khoa học, chính quyền trả cho nông dân 2 triệu đồng/ha để tiêu hủy ruộng sắn bị nhiễm bệnh. Thế nhưng nông dân vẫn không mặn mà bởi 2 triệu đồng/ha là quá ít, trong khi đó phải thuê người cắt, phơi rồi đốt, vẫn lỗ. Mà cứ để ruộng sắn nhiễm bệnh đó thì vẫn thu được khoảng ½ năng suất, hơn thế do nhiễm bệnh nên giá sắn lại tăng cao nên tính ra vẫn lãi. Giải pháp ấy bởi thế đã không thành công.

Đến tập đoàn các giống sắn nhập nội

Dù Bộ NN-PTNT đã liên tục tổ chức các hội nghị phòng chống bệnh khảm lá sắn tại Tây Ninh nhưng chính cán bộ của Chi cục Bảo vệ Thực vật tỉnh này còn nói rằng: “Chúng tôi đã cố hết mọi cách rồi”. Một khi đã có dịch rồi mới nghĩ đến việc chọn tạo giống chống chịu thì đã muộn bởi quá trình chọn tạo giống phải mất 5 - 7 năm và để giống ra được sản xuất đại trà lại mất rất nhiều năm nữa.

May thay trước đó Viện Di truyền Nông nghiệp đã nhập về một tập đoàn các giống sắn. Cũng phải cảm ơn CIAT bởi trong bao năm ta lãng quên cây sắn thì các nhà khoa học của CIAT đã âm thầm làm việc với nông dân Việt Nam, với Trung tâm Cây có củ, với các trường đại học, Trung tâm Nông nghiệp Hưng Lộc và các trung tâm khuyến nông tỉnh để đưa ra các giống sắn tốt, quy trình chế biến tốt.

Khi Viện Di truyền Nông nghiệp thành lập phòng thí nghiệm để liên kết chọn giống phân tử cây sắn thì CIAT và Nhật Bản cùng tham gia. Bởi thế đơn vị đã nhập được mấy trăm giống sắn kháng bệnh.

Khi mang giống ấy vào Tây Ninh - ổ dịch của bệnh khảm lá sắn, nhiều giống sắn nhập về thể hiện tính kháng rõ ngay. Viện Di truyền Nông nghiệp đã nhanh chóng đưa ra sản xuất 5 giống sắn kháng bệnh khảm lá. Chúng có nguồn gốc nhập nội, chủ yếu là các giống ăn tươi nên hàm lượng tinh bột không cao bằng các giống chọn tạo chuyên để chế biến, tuy nhiên cũng đã giúp nông dân có thu nhập khá tốt. Nếu họ trồng giống sắn không kháng, năng suất mất khoảng 30 - 50%, trong khi những giống kháng năng suất chỉ giảm cỡ 10 - 15%, vẫn có lợi. Bởi thế cả nông dân và người quản lý trong lĩnh vực nông nghiệp đều thở phào nhẹ nhõm.

Khi cán bộ của Quỹ Thiện Tâm (Tập đoàn Vingroup) đến Viện Di truyền Nông nghiệp, đã đề nghị Viện lập dự án chọn tạo giống sắn kháng bệnh khảm lá bởi đó là cây trồng của người nghèo, có thể giúp trực tiếp cho họ. Viện đã đề xuất dự án và nhanh chóng được Quỹ Thiện Tâm thông qua một dự án trị giá 15 tỷ đồng gồm hai thành phần: Thứ nhất là phát triển các giống sắn kháng bệnh khảm lá thích nghi tốt hơn với điều kiện Việt Nam. Nội dung này đã được Viện và CIAT phối hợp thực hiện trước đó, đã có nguyên liệu, chỉ cần đánh giá trên các vùng sinh thái rồi phát triển ra.

Thứ hai là Viện và CIAT cùng phối hợp lập bản đồ gen các tính trạng kháng bệnh khảm lá, hàm lượng tinh bột cao và ít phân cành, ứng dụng vào việc chọn tạo giống. Hiện đã là năm thứ tư của dự án, đơn vị đã công bố lưu hành được 1 giống sắn kháng bệnh khảm lá và sẽ tiếp tục công bố các giống khác.

Tôi lên sân thượng của Viện để kiểm tra các khay sắn nuôi cấy mô được đặt trên đó nhằm kiểm chứng sự thích nghi. Khay sắn đã hơn 2 tháng tuổi, trông khỏe mạnh. Trong Phòng thí nghiệm trọng điểm đang có 1.000 cây nuôi cấy mô sẽ được đưa ra đất nhằm thích nghi với môi trường như vậy.  

Thạc sĩ Nguyễn Hùng, cán bộ ở đây cho biết: “Sắn có đặc điểm dễ nhân giống vô tính nhưng khó lai tạo hữu tính. Vườn lai được thực hiện ở Đà Lạt bởi với một số giống sắn phải trồng ở độ cao nhất định chúng mới phân cành và ra hoa. Tính đến nay chúng tôi đã tạo ra được khoảng 20.000 hạt với những đặc tính khác nhau nên phải đánh giá hết số đó rồi chọn lọc những dòng cho hàm lượng tinh bột cao, thân thẳng, kháng bệnh khảm lá. Nếu như trồng rồi đánh giá hết số lượng dòng đó sẽ rất mất thời gian nên chúng tôi dùng công nghệ tiên tiến như chỉ thị phân tử, bản đồ di truyền để đẩy nhanh quá trình lai tạo...".

Tới hiện tại, dự án đã phát triển được chỉ thị phân tử liên kết với gen kháng bệnh khảm lá, các bộ chỉ thị phân tử liên kết với gen thân thẳng và hàm lượng tinh bột cao đang trong quá trình hoàn thiện. Bên cạnh đó đã tạo được 19.561 hạt lai, 10 dòng sắn triển vọng cho 4 vùng sinh thái. Đã công bố lưu hành được giống VA.2 cho vùng Đông Nam Bộ và bố trí nhân giống được 13,4ha phục vụ xây dựng mô hình canh tác.