Giống cà phê được chú ý trong bối cảnh hạn hán
Giống cà phê Excelsa, được phát hiện tại Nam Sudan hơn một thế kỷ trước, đang thu hút sự quan tâm của người dân địa phương cũng như cộng đồng quốc tế trong bối cảnh ngành cà phê thế giới đối mặt với khủng hoảng do biến đổi khí hậu.
Thời tiết ngày càng khô hạn và khó dự đoán đang khiến nhiều quốc gia sản xuất cà phê lớn gặp khó khăn trong việc duy trì mùa vụ. Giá cà phê toàn cầu vì thế đã tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, buộc ngành công nghiệp này phải tìm kiếm các giải pháp mới.
Các ước tính tại Brazil, quốc gia sản xuất cà phê lớn nhất thế giới, cho thấy hạn hán nghiêm trọng có thể khiến sản lượng cà phê năm nay giảm khoảng 12%.
Ông Aaron Davis, trưởng bộ phận nghiên cứu cà phê tại Vườn Bách thảo Hoàng gia Kew (London, Anh), cho biết nhiều nông dân trồng cà phê trên thế giới đang phải trực tiếp đối mặt với những hậu quả của biến đổi khí hậu.
“Lịch sử cho thấy đôi khi thế giới không cho chúng ta lựa chọn. Hiện nay, rất nhiều nông dân trồng cà phê đang phải chịu tác động của biến đổi khí hậu và buộc phải tìm giải pháp mới”, ông Davis nói.
Trong bối cảnh đó, nhóm nghiên cứu của ông đã dành gần một thập kỷ để tìm hiểu về giống Excelsa và đang hợp tác với các nhà sản xuất tại nhiều quốc gia, đặc biệt là Uganda. Theo các nhà khoa học, cà phê Excelsa có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giúp ngành cà phê thích nghi với khí hậu thay đổi.
Những quả cà phê chín mọng giống Excelsa được thu hoạch tại Nzara, Nam Sudan. Ảnh: Brian Inganga.
Cà phê Excelsa có nguồn gốc từ Nam Sudan và một số quốc gia châu Phi khác như Cộng hòa Dân chủ Congo, Cộng hòa Trung Phi và Uganda. Hiện giống cây này cũng được trồng tại Ấn Độ, Indonesia và Viet Nam.
Nhờ hệ rễ đâm sâu, lá dày và thân cây lớn, Excelsa có thể sinh trưởng trong điều kiện khắc nghiệt như hạn hán và nhiệt độ cao - những môi trường mà nhiều giống cà phê khác khó tồn tại. Cây cũng có khả năng chống chịu tốt với nhiều loại sâu bệnh phổ biến.
Tuy nhiên, hiện Excelsa chỉ chiếm chưa tới 1% thị phần cà phê toàn cầu, thấp hơn rất nhiều so với hai giống phổ biến nhất là Arabica coffee và Robusta coffee. Các chuyên gia cho rằng giống này cần được trồng và thử nghiệm trên quy mô lớn hơn trước khi có thể đóng góp đáng kể vào nguồn cung cà phê thế giới.
Theo những người thử nếm, cà phê Excelsa có vị ngọt dịu với hương sô-cô-la, trái cây sẫm màu và hạt phỉ. Hương vị của nó khá giống Arabica nhưng ít đắng hơn và có cấu trúc nhẹ hơn.
Trang trại cà phê gần Nzara, Nam Sudan. Ảnh: Brian Inganga.
Nỗ lực khôi phục ngành cà phê tại Nam Sudan
Khác với các nước láng giềng như Ethiopia hay Uganda, Nam Sudan chưa từng nổi tiếng là quốc gia sản xuất cà phê. Trong thời kỳ thuộc địa, người Anh từng trồng Arabica và Robusta, nhưng ngành này gần như sụp đổ sau nhiều thập kỷ xung đột khiến người dân phải rời bỏ nhà cửa và việc canh tác trở nên khó khăn.
Tại Nzara County, nơi được xem là vựa lương thực của đất nước, nhiều người dân kể rằng cha mẹ và ông bà họ từng trồng cà phê. Tuy nhiên, phần lớn thế hệ trẻ chưa từng tự tay canh tác.
Công ty nông lâm kết hợp Equatoria Teak đang nỗ lực khôi phục ngành cà phê tại khu vực này. Theo giám đốc điều hành Ian Paterson, công ty đã thử nghiệm trồng Excelsa trong nhiều năm và nhận thấy cây có khả năng chịu nhiệt tốt hơn nhiều giống khác.
Ba năm trước, công ty đã cung cấp cây giống và đào tạo kỹ thuật cho khoảng 1.500 nông dân, trong đó có bà Bashiama. Người trồng có thể bán lại cà phê cho công ty để chế biến và xuất khẩu.
Nhiều cây cà phê bắt đầu cho thu hoạch lần đầu trong năm nay. Ông Paterson cho biết doanh nghiệp hy vọng sẽ xuất khẩu lô hàng khoảng 7 tấn sang các cửa hàng cà phê đặc sản tại châu Âu. Nếu kế hoạch thành công, ngành cà phê Excelsa có thể đóng góp khoảng 2 triệu USD cho nền kinh tế Nam Sudan vào năm 2027. Một số thương hiệu lớn như Nespresso cũng đã bày tỏ sự quan tâm.
Tuy vậy, việc phát triển ngành cà phê tại Nam Sudan không hề dễ dàng. Hạ tầng giao thông yếu kém khiến chi phí vận chuyển rất cao. Một xe tải chở 30 tấn cà phê phải đi khoảng 3.000 km để đến cảng tại Kenya. Chỉ riêng chặng đường qua Uganda đã tốn hơn 7.500 USD, cao gấp nhiều lần so với các nước láng giềng.
Bên cạnh đó, tình hình an ninh cũng là trở ngại lớn. Dù một thỏa thuận hòa bình năm 2018 đã chấm dứt cuộc nội chiến kéo dài 5 năm, nhiều khu vực vẫn còn xung đột lẻ tẻ.
Theo ông Alison Barnaba, Bộ trưởng Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Môi trường bang Western Equatoria, chính quyền có kế hoạch khôi phục các đồn điền cà phê cũ và xây dựng trường nông nghiệp, nhưng nguồn vốn vẫn chưa rõ ràng.
Ngoài ra, nông dân còn phải đối mặt với cháy rừng trong mùa khô. Nhiều đám cháy xuất phát từ hoạt động săn bắn hoặc đốt rẫy có thể lan rộng và phá hủy mùa màng.
Cây cà phê giống Excelsa được chăm sóc trong nhà kính. Ảnh: Brian Inganga.
Dù vậy, với nhiều người dân địa phương, cà phê vẫn là hy vọng cho một tương lai tốt đẹp hơn.
Sau khi chồng bị thương và không thể lao động, bà Bashiama bắt đầu trồng cà phê vì nguồn thu từ ngô và lạc không đủ nuôi gia đình. Bà cho biết nhiều năm qua mình không đủ tiền cho con đi học hay mua đủ thực phẩm.
Một nông dân khác, Taban John, 37 tuổi, hy vọng thu nhập từ cà phê sẽ giúp anh mua một chiếc xe đạp để chở nông sản ra thị trấn bán, đồng thời mua đồng phục cho các con đi học.
Theo các lãnh đạo cộng đồng, cà phê Excelsa có thể giúp người dân giảm phụ thuộc vào viện trợ và từng bước tự chủ về kinh tế. Tuy nhiên, nông dân Elia Box, người vừa mất một nửa vườn cà phê vì cháy rừng, cho rằng để cây cà phê phát triển bền vững, đất nước cần có sự ổn định lâu dài.
“Trong xung đột, người ta không thể nghĩ đến những cây trồng dài hạn như cà phê”, ông nói. “Cà phê cần hòa bình”.
