Gìn giữ di sản tài nguyên nước

Từ những mùa lũ dâng cao đến những dòng sông cạn nước, tài nguyên nước đang đặt ra bài toán sống còn cho phát triển bền vững. Trong cuộc trò chuyện với Báo Nông nghiệp và Môi trường, GS.TS Phạm Quý Nhân - chuyên gia tài nguyên nước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã chia sẻ góc nhìn về quy luật của nước, những xung đột trong khai thác và thông điệp con người cần lắng nghe từ tự nhiên để bảo vệ nguồn nước cho tương lai.

Lắng nghe dòng chảy - triết lý của những người làm tài nguyên nước

Tháng 3 là dịp kỷ niệm Ngày Nước thế giới (22/3) cũng nằm trong mùa xuân, mùa khởi đầu của một năm mới. Khi nhìn dòng sông hay những cơn mưa xuân trong dịp này, ông thường nghĩ nhiều nhất đến điều gì?

Mỗi mùa xuân, khi nhìn dòng sông lặng lẽ trôi hay những hạt mưa đầu năm rơi xuống mặt đất, tôi luôn nghĩ đến hai mặt của nước. Nước là nguồn sống, là khởi đầu của mọi sinh kế, là động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Nhưng nước cũng tiềm ẩn những thách thức, từ lũ lụt, hạn hán đến ô nhiễm và xung đột lợi ích.

Với những người làm công tác tài nguyên nước, điều quan trọng nhất không phải là “chế ngự” nước, mà là hiểu và tôn trọng quy luật của nước. Chúng ta cần biết lắng nghe, thấu hiểu dòng chảy tự nhiên để quản lý, khai thác và bảo vệ một cách bền vững. Khi con người cư xử hài hòa với nước, nước sẽ nuôi dưỡng và bảo vệ chúng ta.

Quy luật “nước đi ra biển lại mưa về nguồn” có ý nghĩa ra sao trong bối cảnh an ninh nguồn nước ngày càng được coi trọng, thưa ông? 

Nhà thơ Tản Đà viết: "Nước đi ra biển lại mưa về nguồn"  mượn hình ảnh tuần hoàn của nước trong tự nhiên để biểu đạt sự thủy chung, chắc chắn sẽ hội ngộ của tình yêu đôi lứa hay nỗi nhớ quê hương, khẳng định dù xa cách đến đâu cũng sẽ trở về. Với những người quản lý tài nguyên nước, đó là quy luật tuần hoàn bền bỉ của tự nhiên. Nước đi xa rồi lại trở về, như một vòng tròn khép kín nuôi dưỡng sự sống. Ở góc độ khoa học, đó là chu trình nước, sự vận động không ngừng giữa đại dương, khí quyển, đất liền và sinh quyển. Nhưng ở tầng sâu hơn, đó là hình ảnh của một hệ sinh thái hài hòa, nơi mọi thành phần đều liên kết và phụ thuộc lẫn nhau.

Nếu một mắt xích trong vòng tuần hoàn ấy bị phá vỡ như rừng bị suy giảm, nguồn nước bị ô nhiễm hay khai thác quá mức, sự cân bằng sẽ mất đi. Khi đó, hạn hán, lũ lụt, suy thoái môi trường sẽ gia tăng, và cuối cùng chính con người là đối tượng chịu tác động trực tiếp. Vòng tròn của nước vốn hài hòa, nhưng chỉ cần một điểm lệch cũng đủ làm biến dạng cả hệ thống.

Hài hòa lợi ích - bài toán khó nhưng bắt buộc

Theo ông, có phải càng ngày xung đột về tài nguyên nước giữa thủy điện, nông nghiệp, đô thị và môi trường càng cần giải giải quyết hài hòa để đảm bảo an ninh nguồn nước? 

Trong thực tế, xung đột lợi ích giữa các ngành sử dụng nước là điều không tránh khỏi, đặc biệt trong vận hành hồ chứa. Trước đây, mỗi công trình thường ưu tiên mục tiêu riêng: phát điện, tưới tiêu hay cấp nước đô thị nên khi mưa lớn dễ xảy ra chồng lũ, còn mùa khô lại thiếu nước cho hạ du.

Khi chúng ta chuyển sang cách tiếp cận quản lý theo lưu vực sông và vận hành liên hồ chứa một cách đồng bộ, cân bằng giữa phát điện - cấp nước - phòng lũ - bảo vệ môi trường, hiệu quả mang lại rõ rệt: giảm ngập lụt, giảm hạn hán và bảo đảm sinh kế cho người dân.

Một ví dụ điển hình là nguy cơ với hồ Thác Bà trong đợt bão Yagi 2025. Khi mưa lớn kéo dài, mực nước hồ dâng gần mức thiết kế. Các cơ quan chức năng đã chủ động xây dựng phương án ứng phó, phối hợp giữa kiểm soát nguồn nước thượng lưu, dữ liệu khí tượng thủy văn và công tác di dời dân cư. Câu chuyện đó cho thấy: chỉ khi phối hợp liên ngành và ứng xử theo quy luật tự nhiên, chúng ta mới có thể giảm thiểu rủi ro.

Hiện nay, trong khuôn khổ Chương trình Khoa học và Công nghệ cấp quốc gia về an ninh nguồn nước giai đoạn 2021-2030, chúng tôi cũng đang triển khai nghiên cứu xây dựng bộ công cụ quản lý mối quan hệ nước - năng lượng - lương thực - môi trường lưu vực sông Hồng - Thái Bình theo tiếp cận WEFE Nexus. Mục tiêu là hỗ trợ ra quyết định hài hòa lợi ích giữa các ngành, hướng tới phát triển bền vững lâu dài.

Biến đổi khí hậu đang làm quy luật nước trở nên thất thường hơn. Trong bối cảnh ấy, hài hòa có còn là lựa chọn không, thưa ông?

Trong điều kiện biến đổi khí hậu khiến mưa lũ cực đoan hơn, hạn hán kéo dài hơn và dòng chảy khó dự báo hơn, hài hòa không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc.

Nếu không cân bằng giữa khai thác và bảo vệ, giữa lợi ích trước mắt và dài hạn, chúng ta sẽ phải trả giá bằng thiếu nước, ngập lụt và suy thoái môi trường. Nước và môi trường không còn là câu chuyện riêng của một ngành hay một địa phương, mà là trách nhiệm chung của cả quốc gia và cộng đồng quốc tế.

Điều quan trọng nhất hiện nay là chuyển từ nhận thức sang hành động, từ quản lý đơn ngành sang quản lý tổng hợp, từ tư duy cục bộ sang tiếp cận liên ngành. Chỉ khi đó, chúng ta mới thích ứng hiệu quả với những biến động ngày càng khó lường của khí hậu.

Lắng nghe tiếng nói của nước để giữ cân bằng cho tương lai

Nếu ví nguồn nước như một món quà để lại cho con cháu, ông nghĩ chúng ta đang trao lại món quà ấy trong tình trạng ra sao?

Chúng ta thường nói “Đất nước”, trong đó nước luôn song hành với đất như một phần cội nguồn của sự sống. Nước là di sản cha ông để lại cho các thế hệ sau. Nhưng nhìn thẳng vào thực tế, di sản ấy đang chịu nhiều tổn thương: ô nhiễm gia tăng, lũ lụt cực đoan hơn, hạn hán và thiếu nước sinh hoạt diễn ra ở nhiều nơi. Nếu không bảo vệ từ bây giờ, món quà trao lại cho con cháu sẽ không còn nguyên vẹn. Trách nhiệm của chúng ta hôm nay không chỉ là khai thác, mà còn là phục hồi và gìn giữ, để thế hệ sau nhận được một nguồn nước tốt hơn chứ không phải tệ hơn.

Trong tháng 3, dịp mà nguồn nước được trân trọng, tôn vinh, lan tỏa thông điệp cần gìn giữ cho tương lai, nếu được gửi một thông điệp từ “nước” tới con người hôm nay, ông sẽ nói gì?

Tôi nghĩ thông điệp của nước rất giản dị: “Hãy lắng nghe tôi”. Hãy lắng nghe quy luật tự nhiên, lắng nghe những cảnh báo từ lũ lụt, hạn hán và ô nhiễm. Khi con người biết nghe tiếng nói của nước, chúng ta sẽ tìm được con đường phát triển hài hòa và bền vững hơn. Bởi suy cho cùng, giữ được sự cân bằng của nước cũng chính là giữ được cân bằng cho tương lai của chính mình.

Trân trọng cảm ơn ông!