Giáo sư Vũ Hà Văn và câu chuyện thu hút nhân tài

Công thức chiêu mộ nhân tài giúp Mỹ... lãi lớn

GS Vũ Hà Văn được xem như một tên tuổi lớn của giới trí thức Việt trên bình diện quốc tế. Ông sinh năm 1970, là con trai cả của nhà thơ nổi tiếng Vũ Quần Phương. GS Vũ Hà Văn tốt nghiệp cử nhân ngành Toán lý thuyết tại Hungary năm 1994, hoàn thành luận án tiến sĩ tại Mỹ năm 1998. Ông được trao Giải thưởng Polya của Hội Toán học Ứng dụng và Công nghiệp Mỹ năm 2008. Từ năm 2011, ông giảng dạy tại Đại học Yale, Mỹ. Tháng 1/2026, ông gia nhập Đại học Hong Kong (HKU).

Có cuộc sống được trọng vọng và đáng mơ ước ở Mỹ, nhưng những năm gần đây, GS Vũ Hà Văn dành khá nhiều thời gian ở Việt Nam. Có hai lý do, ông muốn được gần gũi chăm sóc song thân đã cao niên và đảm nhận vai trò Giám đốc Khoa học Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn Vingroup.

GS Vũ Hà Văn cho rằng, nền công nghệ trên thế giới đang phát triển đến giai đoạn rất có lợi cho Việt Nam, vì Việt Nam có thể tận dụng được ưu thế về chủ động nguồn dữ liệu và có khả năng đào tạo nhân lực chất lượng cao.

Các ý tưởng công nghệ lớn trong giai đoạn hiện tại phần nhiều theo hướng mở, Việt Nam có thể học hỏi rất nhanh, nếu có đủ nguồn lực về nhân sự. Người Việt cần làm chủ một số công nghệ lõi, được tạo dựng trên nguồn dữ liệu của chính mình. Sẽ là một sự lãng phí rất đáng kể khi chúng ta không tự phát triển các công nghệ, mà phải mua lại từ các công ty nước ngoài, và cùng lúc để mất nguồn dữ liệu vào tay họ.

Theo GS Vũ Hà Văn, những mô hình như Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn Vingroup đang giúp nhiều nhà khoa học trẻ người Việt bớt băn khoăn về chọn lựa giữa cơ hội phát triển ở nước ngoài và điều kiện cống hiến ở trong nước. Bởi lẽ, với các quyết sách và sự đầu tư của Việt Nam bây giờ, hoàn toàn đủ sức lôi cuốn nguồn chất xám trên thế giới của người Việt.

Trao đổi về phương pháp thu hút nhân tài, GS Vũ Hà Văn phân tích: “Mỹ là quốc gia cực kỳ thành công trong việc hút tài năng trên thế giới, bất kể trong khoa học, thể thao hay điện ảnh. Ví dụ, trong bất kỳ khoa Toán nào ở top 15, có ít nhất một nửa giáo sư là người nước ngoài (tỷ lệ ở Yale là hai phần ba).

Đa số các trường hợp, phương pháp chiêu mộ thật đơn giản. Tìm trên toàn thế giới những nhà toán học giỏi nhất trong ngành đang cần, hỏi xem họ có quan tâm hay không, và trong trường hợp câu trả lời là có, nhà trường sẽ đề nghị một mức lương gấp từ hai đến ba lần mức lương hiện tại và "tiện tay" trả luôn một phần tiền mua nhà. Phần lớn các trường hợp này là từ châu Âu như Anh, Đức, Pháp, Ý... Còn từ các nước khác thì hệ số gấp, gấp ba nói trên có thể thay đổi, nhưng đại ý là thế. Chiêu thức chỉ có vậy, mà các trường nước ngoài khó có cách nào giữ người được.

Nếu bảo, trường Mỹ giàu thế, đem tiền ra đè, ai cự được? Điều này theo nghĩa cá nhân thì đúng. Đối với người được mời, nói “không” với lời đề nghị hấp dẫn là một thử thách rất lớn. Nhưng nghĩ cho kỹ, người Mỹ đầu tư cực tài. Ví dụ, giáo sư A đang lĩnh một khoản lương x tại nước B, sang Mỹ sẽ lĩnh 2x, tức là người Mỹ phải bỏ thêm x USD một năm. Nhưng khoản tiền và công sức mà nước B (đóng góp cả từ gia đình và xã hội) đầu tư mấy chục năm để ông A trở thành một “sao sáng” đã lớn hơn x rất rất nhiều lần.

Bạn có thể đo được sự khó nhọc của phụ huynh để kèm một đứa trẻ thành tài? Nước Mỹ lãi cực lớn. Họ sẽ hưởng những thành tựu xuất sắc nhất của những nhà khoa học mà họ không tốn một xu hoặc một giờ để đào tạo”.

Luật số 93 và Nghị quyết 57 - hai cục "nam châm" hút chất xám

Trong không khí cả nước náo nức trước khát vọng kỷ nguyên mới, GS Vũ Hà Văn bày tỏ sự lạc quan về “Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo” (Luật số 93/2025/QH15) với trọng tâm là công nhận và trao quyền rộng rãi hơn cho nhà khoa học, gồm các quyền sở hữu trí tuệ, khai thác thương mại kết quả nghiên cứu và tự chủ trong sử dụng tài chính. Đồng thời, Luật này cũng quy định Nhà nước có chính sách đãi ngộ đặc biệt đối với nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua các ưu đãi tài chính, phi tài chính, điều kiện làm việc và bố trí nhà ở.

"Để có sức bật mạnh mẽ cho tương lai, không thể không trông cậy vào đội ngũ trí thức ưu tú. Xưa nay, tuyển mộ người tài và trọng dụng người tài, luôn đòi hỏi nhiều tâm huyết và công phu", GS Vũ Hà Văn.

Khi Nhà nước tạo cơ hội phát triển sự nghiệp lâu dài, thu hút nhân tài từ nước ngoài, bảo đảm an sinh xã hội cho nhân tài (và gia đình của nhân tài) thì mọi thứ sẽ chuyển biến tích cực hơn. Bởi lẽ, những năm trước, mức hỗ trợ tài chính cho nhà khoa học ở Việt Nam vẫn chưa đủ cạnh tranh với các nước phát triển, kèm theo môi trường làm việc, cơ sở vật chất, văn hóa học thuật… đều khá hạn chế.

Triển khai Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Việt Nam đang đặt ra mục tiêu thu hút ít nhất 100 chuyên gia hàng đầu về nước làm việc. Chiến lược thu hút nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 cũng là một câu chuyện được GS Vũ Hà Văn quan tâm.

Ông chia sẻ, trong Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn Vingroup có vận hành Quỹ đổi mới sáng tạo Vingroup - VINIF với mục tiêu hỗ trợ trực tiếp các nhà khoa học trẻ của Việt Nam. Quỹ đã tài trợ hàng trăm dự án nghiên cứu trên toàn quốc hoàn toàn phi lợi nhuận, như một bệ phóng cho các nhà khoa học trẻ, với phương thức xét duyệt và giải ngân nhanh gọn, tối giản nhất có thể.

GS Vũ Hà Văn nhấn mạnh: “Cùng với những thay đổi lớn trong các chính sách quốc gia rất phù hợp cách vận hành của Quỹ đổi mới sáng tạo Vingroup - VINIF, thì nguồn động lực mới đang xuất hiện. Nếu bạn bè tôi, cụ thể là những nhà khoa học đang nghiên cứu và làm việc ở nước ngoài, hỏi tôi về chuyện trở về, tôi sẽ nói với họ rằng, thời điểm hiện nay có lẽ là rất thuận lợi cho các nhà khoa học muốn đóng góp”.

GS Vũ Hà Văn lưu ý: “Một tài năng quá đặc biệt lại có thể không có lợi cho một quá trình phấn đấu lâu dài. Nếu lời giải đến một cách quá dễ dàng, người ta có thể đánh mất sự chăm chỉ, không đặt những câu hỏi mang tính sơ khai, quên đi việc mở rộng những lĩnh vực quan tâm, và những điều này sẽ khiến tài năng bị thui chột. Ngoài ra, nếu ai đã quen với những thành công dễ dàng, thì rất khó rèn luyện được tính kiên trì cần thiết để giải quyết những vấn đề thực sự khó. Tài năng là quan trọng, nhưng quan trọng hơn là việc phát triển và duy trì nó”.