Ủy ban châu Âu vừa công bố kế hoạch hàng hải quy mô lớn trị giá khoảng 106 triệu USD, với mục tiêu đưa EU trở thành lực lượng dẫn đầu toàn cầu trong lĩnh vực quan sát, tuần tra và khai thác dữ liệu đại dương. Động thái này diễn ra trong bối cảnh các hoạt động theo “chiến lược vùng xám” trên biển ngày càng gia tăng, đặt ra nhiều thách thức đối với an ninh hàng hải và hạ tầng dưới đáy biển.
Đại dương hiện bao phủ khoảng 70% bề mặt Trái đất nhưng mới chỉ có khoảng 5% diện tích được khám phá. Kế hoạch, do Ủy viên Thủy sản và Đại dương Costas Kadis cùng Ủy viên Nghiên cứu Ekaterina Zaharieva công bố, đặt mục tiêu giúp EU nắm giữ 35% thị phần nghiên cứu đại dương và hạ tầng công nghệ liên quan trên toàn cầu vào năm 2035, thông qua nguồn vốn từ các quỹ của khối.
“Đây là việc ứng dụng khoa học và quản trị hiệu quả để hiểu rõ hơn về đại dương và bảo đảm tương lai của chúng ta”, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nhấn mạnh. Bà coi đây là ưu tiên chiến lược không chỉ đối với dự báo khí hậu mà còn đối với quốc phòng, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ vừa thông báo giải thể hệ thống quan sát đại dương quốc gia.
EU dự kiến đầu tư 106 triệu USD xây dựng mạng lưới thông tin đại dương toàn cầu. Ảnh: stephankerkhofs.
Tham vọng bảo vệ hạ tầng chiến lược dưới đáy biển
Bên cạnh các mục tiêu khoa học, kế hoạch mới còn đặt nền tảng cho những nỗ lực tăng cường quốc phòng và an ninh hàng hải, đặc biệt trong lĩnh vực tác chiến dưới đáy biển và bảo vệ các hệ thống năng lượng, dữ liệu chiến lược nằm dưới lòng đại dương.
Theo tài liệu của Ủy ban châu Âu, “năng lực quan sát hàng hải toàn diện, từ không gian đến đáy biển, là yếu tố thiết yếu để phát hiện, ngăn chặn và giảm thiểu rủi ro trước khi chúng leo thang thành các gián đoạn mang tính hệ thống”.
Hiện nay, các tuyến cáp ngầm dưới biển đảm nhiệm khoảng 95% lưu lượng internet quốc tế và hỗ trợ hàng nghìn tỷ USD giá trị giao dịch kinh tế mỗi ngày. Tuy nhiên, hệ thống này đang đối mặt với nguy cơ bị phá hoại ngày càng lớn. Biển Baltic được xem là một trong những điểm nóng của các vụ việc nghi ngờ phá hoại hạ tầng dưới biển, trong đó nổi bật là sự cố đường ống khí đốt Nord Stream năm 2022, gây ra những hệ lụy địa chính trị sâu rộng kéo dài đến nay.
Việc EU dự kiến triển khai các hệ thống cảm biến tự động, trí tuệ nhân tạo (AI), đội tàu cá tích hợp cảm biến, thiết bị bay không người lái cùng các tàu chuyên dụng mang theo phương tiện tự hành cho thấy Brussels đang hướng tới xây dựng một mạng lưới giám sát đại dương phân tán và hoạt động thường trực trên toàn bộ vùng đặc quyền kinh tế của châu Âu, dù mục tiêu chính thức vẫn là phục vụ nghiên cứu và quan sát môi trường.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng việc lập bản đồ đáy biển tại các vùng biển sâu và khu vực Bắc Cực vì mục đích môi trường đồng thời có thể cung cấp dữ liệu quan trọng cho các hoạt động quân sự như dẫn đường dưới nước, phân tích tín hiệu âm thanh và vận hành các hệ thống ngầm.
Nghị sĩ châu Âu Paulo do Nascimento Cabral, Phó Chủ tịch Ủy ban Thủy sản của Nghị viện châu Âu, nhận định: “Trong bối cảnh Đại Tây Dương ngày càng có ý nghĩa địa chính trị và sự hiện diện của các cường quốc như Nga và Trung Quốc ngày càng gia tăng, châu Âu cần đẩy mạnh đầu tư vào giám sát, theo dõi và bảo vệ không gian biển của mình”.
Ông cho rằng việc tăng cường quan sát đại dương và nghiên cứu biển sâu không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về các hệ sinh thái biển mà còn góp phần bảo vệ các hạ tầng ngầm quan trọng của nhân loại, bao gồm các hệ thống thông tin liên lạc toàn cầu.
Trong khi đó, bà Monica Verbeek, Giám đốc điều hành tổ chức phi chính phủ Seas At Risk, nhấn mạnh rằng việc mở rộng hiểu biết về đại dương là cần thiết hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, bà lưu ý rằng giá trị thực sự của sáng kiến này phụ thuộc vào việc các dữ liệu thu thập được có được sử dụng để thúc đẩy bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái biển và tăng cường hiệu quả bảo vệ môi trường hay không.
Sáng kiến này của EU đánh dấu sự chuyển dịch từ nghiên cứu thuần túy sang giám sát chủ động. Ảnh: EU Insider.
Hướng tới hệ thống dữ liệu hàng hải tập trung
Theo kế hoạch, EU sẽ hợp nhất các nguồn dữ liệu hàng hải hiện đang phân tán trên toàn châu lục vào một hệ thống tập trung, tiến tới xây dựng “bản sao số” của đại dương.
Nền tảng này sẽ ứng dụng AI và công nghệ giám sát thời gian thực để dự báo nhiều yếu tố, từ thời tiết, môi trường biển đến các rủi ro hàng hải và biến động địa chính trị có thể ảnh hưởng đến hoạt động vận tải biển.
Ủy ban châu Âu xác định đây là một dịch vụ công chiến lược và dự kiến trình đề xuất lập pháp vào cuối năm nay. Các quy định mới sẽ thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu mang tính ràng buộc pháp lý, đồng thời cân bằng giữa yêu cầu minh bạch môi trường với các tiêu chí bảo mật nhằm bảo vệ những khu vực hàng hải nhạy cảm.
Bên cạnh đó, EU cũng dự kiến áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt đối với thiết bị hàng hải, qua đó ưu tiên các nhà sản xuất trong khối tham gia đấu thầu công. Động thái này được kỳ vọng sẽ góp phần bảo đảm tính toàn vẹn và độ tin cậy của hệ thống giám sát đại dương trong dài hạn.
