Định vị giá trị chè Lai Châu

Từ những cây chè shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi trên dãy Hoàng Liên Sơn đến những vùng nguyên liệu trải dài ở Tân Uyên, Bình Lư hay Sìn Hồ, cây chè đã trở thành một trong những ngành hàng nông sản quan trọng của Lai Châu. Sau hơn nửa thế kỷ hình thành và phát triển, ngành hàng chè địa phương đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển từ tăng trưởng về sản lượng sang nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu và chinh phục những thị trường có yêu cầu cao.

Lai Châu được thiên nhiên ưu đãi với địa hình núi cao, khí hậu mát mẻ quanh năm và hệ sinh thái đa dạng. Đây là địa phương sở hữu 7 trong số 10 đỉnh núi cao nhất Việt Nam, tạo nên những tiểu vùng khí hậu đặc trưng rất phù hợp cho cây chè sinh trưởng.

Không phải ngẫu nhiên chè được xác định là một trong những cây công nghiệp chủ lực của tỉnh. Độ cao 900 đến trên 2.500m so với mực nước biển cùng nền đất giàu khoáng chất và chênh lệch nhiệt độ ngày - đêm lớn đã giúp búp chè tích lũy hương thơm và hàm lượng hoạt chất cao hơn nhiều vùng chè khác.

Lợi thế nổi bật nhất của Lai Châu nằm ở nguồn tài nguyên chè shan tuyết cổ thụ. Toàn tỉnh hiện có trên 17.000 cây chè cổ thụ phân bố tại các xã Bình Lư, Khun Há, Giang Ma, Tả Lèng, Mồ Sì San, Sì Lở Lầu và Xà Dề Phìn. Nhiều cây có tuổi đời hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, cao tới vài chục mét, gốc lớn hai người ôm không xuể.

Đây không chỉ là nguồn gen quý mà còn là nền tảng để hình thành những dòng trà đặc sản mang dấu ấn riêng của vùng núi cao Lai Châu.

Nếu như chè cổ thụ tạo nên bản sắc thì các vùng chè hàng hóa đang đóng vai trò động lực phát triển kinh tế. Sau khi tỉnh Lai Châu được tái lập năm 2004, địa phương đã xác định chè là cây trồng chiến lược và triển khai nhiều dự án phát triển vùng nguyên liệu tập trung.

Từ những diện tích chè shan truyền thống, tỉnh từng bước đưa vào sản xuất các giống chè chất lượng cao như Kim Tuyên, PH8, shan tuyết cải tiến, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Đến nay, toàn tỉnh có trên 10.500ha chè, trong đó diện tích chè kinh doanh đạt hơn 8.000ha. Vùng chè tập trung lớn nhất nằm tại xã Tân Uyên với hơn 3.600ha, tiếp đến là Bình Lư với gần 2.400ha, cùng các vùng sản xuất quan trọng tại Sìn Hồ, Phong Thổ và khu vực thành phố Lai Châu (cũ).

Mỗi năm, các vùng nguyên liệu cung cấp khoảng 60.000 tấn chè búp tươi cho hệ thống nhà máy chế biến. Từ nguồn nguyên liệu này, Lai Châu sản xuất khoảng 12.500 tấn chè thành phẩm gồm chè xanh, chè đen và chè ô long. Đáng chú ý, sản lượng xuất khẩu chiếm gần như toàn bộ với khoảng 12.440 tấn mỗi năm.

Theo bà Trương Thị Nhàn, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lai Châu, những năm qua tỉnh đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển vùng chè tập trung từ giống, phân bón, khai hoang, làm đất đến chuyển giao kỹ thuật sản xuất. Công tác tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng chè được thực hiện đồng bộ, góp phần hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung.

Cùng với đó, các chương trình tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, RA và hữu cơ được triển khai rộng rãi nhằm thay đổi tập quán canh tác của người dân. Ngành chuyên môn cũng thường xuyên kiểm tra chất lượng giống, hướng dẫn các địa phương tuân thủ quy trình sản xuất an toàn, từng bước nâng cao chất lượng chè.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng vẫn còn không ít trăn trở. Phần lớn sản phẩm chè xuất khẩu hiện nay vẫn ở dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, giá bán phổ biến chỉ từ 2 - 3 USD/kg. Trong khi đó, nếu được chế biến sâu và tiêu thụ dưới dạng trà đặc sản, trà quà tặng hoặc sản phẩm cao cấp, giá trị có thể tăng gấp nhiều lần.

Khoảng cách giữa giá trị nguyên liệu và giá trị sản phẩm cuối cùng cho thấy dư địa phát triển của ngành chè Lai Châu còn rất lớn. Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu đầu tư vào phân khúc cao cấp. Các dòng sản phẩm như Sencha Tam Đường, Đông Phương Mỹ Nhân, Shan tuyết Tân Uyên, Hoàng trà Shan Mồ Sì San hay ô long cao cấp đang dần tạo dựng được chỗ đứng trên thị trường.

Đặc biệt, trà Đông Phương Mỹ Nhân được sản xuất theo quy trình đặc biệt với thành phần tự nhiên của rầy xanh, tạo nên hương mật ong đặc trưng. Trong khi đó, Hoàng trà Shan Mồ Sì San được chế biến từ những cây chè cổ thụ mọc ở độ cao trên 2.000m, mang hương vị hoa quả và thảo mộc núi rừng rất riêng.

Đến nay, toàn tỉnh đã có 27 sản phẩm chè đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên. Nhãn hiệu chè Tân Uyên và Tam Đường đã được bảo hộ, góp phần nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Theo ông Hoàng Vĩnh Long, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, Lai Châu là một trong những địa phương giàu tiềm năng phát triển chè nhất cả nước nhờ sở hữu các quần thể chè shan tuyết cổ thụ quy mô lớn. Để khai thác hiệu quả lợi thế này, địa phương cần quy hoạch các vùng nguyên liệu tập trung gắn với bảo tồn chè cổ thụ, đồng thời kết hợp phát triển du lịch sinh thái và du lịch trải nghiệm.

Đây cũng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh địa phương đang thực hiện mô hình chính quyền hai cấp. Việc hình thành các xã mới với quy mô diện tích lớn hơn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quy hoạch vùng sản xuất tập trung, thu hút doanh nghiệp đầu tư và xây dựng chuỗi liên kết bền vững.

Theo Nghị quyết phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh giai đoạn 2026 - 2030, Lai Châu đặt mục tiêu đầu tư thâm canh, nâng cao chất lượng trên 10.000ha chè, trong đó khoảng 2.500ha sản xuất theo hướng xanh, hữu cơ. Tỉnh cũng hướng tới việc cấp mã số vùng trồng cho toàn bộ diện tích sản xuất tập trung nhằm đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường xuất khẩu.

Định hướng quan trọng nhất trong giai đoạn tới của Lai Châu là chuẩn hóa vùng nguyên liệu chè, mở rộng diện tích sản xuất theo các tiêu chuẩn an toàn, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với người dân và đẩy mạnh chế biến sâu. Đây sẽ là nền tảng để nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu chè Lai Châu và từng bước tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng phục vụ xuất khẩu.