Những nút thắt về phân vùng biển, quy hoạch không gian biển và tiếp cận nguồn lực đang nổi lên như một trong những rào cản lớn nhất đối với tham vọng đưa kinh tế biển trở thành động lực tăng trưởng mới của Việt Nam.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao trong nhiều năm tới, câu hỏi được đặt ra không còn là làm thế nào để quản lý tốt hơn các hoạt động trên biển, mà là làm thế nào để vừa bảo vệ được tài nguyên, môi trường, vừa giải phóng được các nguồn lực phát triển.
TS Phạm Ngọc Sơn, nguyên Quyền Tổng cục trưởng Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam. Ảnh: Tùng Đinh.
Tại Tọa đàm Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững chiều 5/6, tại Nghệ An, TS Phạm Ngọc Sơn, nguyên Quyền Tổng cục trưởng Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam, cho rằng chìa khóa của lần sửa luật này nằm ở việc chuyển mạnh từ tư duy “quản lý biển” sang “quản trị biển”.
Nhận định này xuất hiện trong bối cảnh kinh tế biển đang được xác định là một trong những trụ cột phát triển dài hạn của đất nước. Theo Nghị quyết 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, các ngành kinh tế thuần biển được kỳ vọng đóng góp khoảng 10% GDP cả nước.
Để đạt được mục tiêu đó, ông Sơn đề xuất, mô hình quản lý hiện nay cần được thay đổi căn bản. Trước đây, quản lý biển chủ yếu dựa trên cách tiếp cận đơn ngành. Mỗi ngành xây dựng quy hoạch, khai thác và phát triển theo mục tiêu riêng của mình. Cách tiếp cận này giúp từng lĩnh vực phát huy lợi thế nhưng cũng tạo ra hệ quả là các hoạt động trên biển thường xuyên chồng lấn, mâu thuẫn về không gian và lợi ích.
Đó cũng chính là lý do Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo 2015 lần đầu đưa vào khái niệm quản lý tổng hợp tài nguyên và bảo vệ môi trường biển, với các công cụ điều phối liên ngành, liên vùng, quy hoạch sử dụng biển, quản lý tổng hợp vùng bờ và cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương.
Sau hơn 10 năm thực hiện, những công cụ này đã tạo nền tảng quan trọng cho quản trị biển. Theo TS Sơn, nhiều địa phương ven biển đã từng bước thiết lập hành lang bảo vệ bờ biển, giảm tình trạng lấn chiếm không gian công cộng và cải thiện cảnh quan ven biển. Chẳng hạn khu vực biển Cửa Lò, hành lang ven biển hiện thông thoáng hơn nhiều so với trước đây.
TS Sơn đề xuất quy hoạch biển theo chuỗi kinh tế. Ảnh: NNMT.
Tuy nhiên, những thành quả bước đầu đó không còn đủ để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Nếu như trước đây mục tiêu ưu tiên là kiểm soát các hoạt động khai thác tài nguyên và hạn chế xung đột lợi ích thì hiện nay yêu cầu lớn hơn là phải biến biển thành một không gian phát triển. Điều đó đòi hỏi luật không chỉ dừng lại ở việc quản lý mà còn phải tạo động lực cho đầu tư, đổi mới sáng tạo và khai thác hiệu quả các nguồn lực biển.
"Nếu sửa luật mà chỉ tăng cường quản lý, không thúc đẩy được phát triển kinh tế biển thì coi như chưa hoàn thành nhiệm vụ", ông nói.
Theo chuyên gia, khái niệm quản trị biển rộng hơn rất nhiều so với quản lý biển. Nếu quản lý thiên về kiểm tra, giám sát và duy trì trật tự, quản trị đòi hỏi Nhà nước phải đóng vai trò điều phối, kết nối và tạo lập môi trường phát triển. Điều đó có nghĩa là cơ quan quản lý không chỉ ban hành quy định mà còn phải đồng hành cùng doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và các chủ thể kinh tế trong quá trình khai thác không gian biển.
Tư duy này cũng phù hợp với xu hướng quản trị biển hiện đại mà nhiều quốc gia đang áp dụng, trong đó việc ra quyết định không còn dựa trên góc nhìn đơn ngành mà dựa trên tiếp cận hệ sinh thái và lợi ích tổng thể.
Ngoài thay đổi tư duy quản trị, nguyên Quyền Tổng cục trưởng còn đề nghị đổi mới cách phân vùng và quy hoạch không gian biển. Theo ông, biển là một thể thống nhất. Dòng hải lưu, môi trường sinh thái, hoạt động vận tải, khai thác thủy sản hay năng lượng tái tạo đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Một quyết định ở khu vực này có thể tạo ra tác động rất nhanh đến khu vực khác.
Vì vậy, nếu tiếp tục duy trì tư duy phân vùng theo ngành như hiện nay, nguy cơ chồng chéo và lãng phí nguồn lực sẽ ngày càng lớn.
Cục trưởng Nguyễn Quốc Toản (phải) đặt câu hỏi cho các diễn giả tại tọa đàm. Ảnh: Tùng Đinh.
Thay vào đó, việc quy hoạch cần hướng tới các vùng phát triển kinh tế tổng hợp hoặc các không gian phát triển theo chuỗi giá trị. Cách tiếp cận này cho phép tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên biển, đồng thời giảm xung đột giữa các ngành kinh tế.
Việt Nam cũng cần đầu tư mạnh hơn cho điều tra cơ bản biển, xây dựng hệ thống dữ liệu số, nâng cao năng lực quan trắc và giám sát theo thời gian thực. Đây cũng là những nội dung đã được Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo đặt nền móng từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn cần được tiếp tục hoàn thiện.
Quan trọng hơn, quá trình quy hoạch và ra quyết định phải có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, người dân và cộng đồng ven biển. Luật hiện hành đã quy định nguyên tắc bảo đảm sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên và môi trường biển, nhưng tinh thần này cần được cụ thể hóa mạnh mẽ hơn trong lần sửa đổi tới đây.
Trong bối cảnh Quốc hội và Chính phủ đang triển khai đợt rà soát thể chế quy mô lớn nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn cho phát triển, nhiều chuyên gia cho rằng kinh tế biển cũng cần một cuộc cải cách tương tự.
Ông Hoàng Thành Vĩnh, cán bộ của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam cho biết, thách thức lớn về phát triển kinh tế biển hiện nằm ở khâu thực thi tại địa phương. Theo ông, địa phương cần hướng dẫn chi tiết hơn về tổ chức phân vùng biển và nâng cao năng lực quản lý.
Đại diện UNDP cũng nhấn mạnh nhu cầu xây dựng cơ chế điều phối để xử lý các xung đột trong khai thác không gian biển giữa các ngành như thủy sản, bảo tồn hay du lịch.
