Đề mở và câu chuyện Steve Jobs Việt Nam

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đã khép lại, song dư âm từ đề thi Ngữ văn vẫn tiếp tục thu hút sự quan tâm của dư luận. Đặc biệt, câu hỏi nghị luận xã hội xoay quanh vấn đề “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” nhanh chóng trở thành chủ đề được thảo luận rộng rãi trên các diễn đàn giáo dục và mạng xã hội.

Bên cạnh những ý kiến cho rằng đề thi mang hơi thở thời đại, khơi gợi khát vọng đổi mới sáng tạo, cũng có không ít băn khoăn về cách lựa chọn hình tượng, mức độ phù hợp của ngữ liệu hay khả năng tiếp cận của học sinh ở các vùng miền khác nhau.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của cơ quan quản lý giáo dục, những tranh luận này phần nào cho thấy tinh thần của một đề thi mở - nơi thí sinh được thể hiện chính kiến và năng lực tư duy thay vì chỉ tái hiện kiến thức.

Đề mở để đánh giá năng lực

Tại buổi họp báo về kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 vào chiều 12/6, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng cho biết Bộ GD&ĐT ghi nhận mọi ý kiến phản hồi về đề thi, đặc biệt là đề Ngữ văn.

Tuy vậy, việc đánh giá đề khó hay dễ cần dựa trên kết quả chấm thi, phổ điểm và các phân tích chuyên môn sau kỳ thi thay vì những nhận định cảm tính ngay sau khi thí sinh rời phòng thi.

Theo Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng, đối với những đề thi được xây dựng theo hướng mở thì đáp án và hướng dẫn chấm cũng phải bảo đảm tính mở. Điều quan trọng nhất là tôn trọng cách tiếp cận và lập luận của học sinh.

Ngay cả khi thí sinh có quan điểm phản biện đối với vấn đề được đặt ra trong đề bài, các em vẫn có thể đạt kết quả tốt nếu biết bảo vệ quan điểm bằng những lập luận chặt chẽ, có căn cứ và thuyết phục.

Ông nhấn mạnh, mục tiêu của giáo dục không chỉ là kiểm tra lượng kiến thức ghi nhớ mà còn hướng tới hình thành những công dân có khả năng tư duy độc lập, biết bày tỏ chính kiến và tự tin trước các vấn đề của cuộc sống.

Vì vậy, đề thi có tính phân hóa hợp lý sẽ giúp phản ánh đúng năng lực của thí sinh, đồng thời tạo động lực thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường.

Quan điểm “đề mở, chấm mở” cũng được Bộ GD&ĐT quán triệt trong toàn bộ quá trình chấm thi. Để bảo đảm công bằng, các địa phương phải cập nhật tiến độ chấm theo từng buổi, kịp thời phát hiện những bất thường về điểm số. Bên cạnh đó, Bộ đã thành lập các đoàn chấm thẩm tra, sẵn sàng kiểm tra đột xuất bất kỳ hội đồng thi nào nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng cho mọi thí sinh.

“Steve Jobs Việt Nam” là một hình tượng ẩn dụ

Giữa nhiều luồng ý kiến khác nhau, nội dung gây chú ý nhất vẫn là câu hỏi nghị luận xã hội trong đề thi môn Ngữ văn đề cập đến “Steve Jobs Việt Nam”.

Theo GS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, Bộ GD&ĐT, đây là nội dung đã được hội đồng ra đề nghiên cứu, trao đổi và cân nhắc rất kỹ trong quá trình xây dựng đề thi.

Một điểm mới đáng chú ý là môn Ngữ văn năm nay được chấm theo hệ thống Rubric - phương pháp đánh giá dựa trên các tiêu chí cụ thể thay vì chỉ dựa vào đáp án cứng. Theo lãnh đạo Cục Quản lý chất lượng, hình thức này giúp ghi nhận đa dạng cách tiếp cận của thí sinh, đồng thời hạn chế tối đa sự áp đặt trong quá trình chấm bài.

Ông cho biết câu hỏi này nằm ở phần có chức năng phân hóa năng lực học sinh. Khác với kỳ thi năm trước, năm nay phần nghị luận xã hội tuy chỉ chiếm 2 điểm nhưng được thiết kế để đánh giá khả năng đọc hiểu, tư duy và vận dụng kiến thức từ chính ngữ liệu mà đề thi cung cấp.

Theo GS.TS Nguyễn Ngọc Hà, đề thi hoàn toàn không yêu cầu thí sinh ghi nhớ tiểu sử, thành tựu hay các phát minh của Steve Jobs. Hình tượng “Steve Jobs Việt Nam” được sử dụng như một phép ẩn dụ cho những cá nhân có khả năng đổi mới sáng tạo, tạo ra các giá trị lớn cho xã hội.

Bên cạnh Steve Jobs, ngữ liệu còn nhắc tới Mark Zuckerberg và Elon Musk để gợi mở suy nghĩ về vai trò của khoa học công nghệ trong phát triển đất nước.

Ông cũng khẳng định từng câu chữ trong đề thi đều được cân nhắc kỹ lưỡng, tham khảo ý kiến chuyên gia và đối chiếu nhiều nguồn tài liệu khác nhau. Các yếu tố về vùng miền, điều kiện học tập và khả năng tiếp cận của học sinh đã được tính toán trong quá trình xây dựng đề.

Đây là lý do Bộ GD&ĐT cho rằng đề thi vẫn bảo đảm yêu cầu về tính khoa học, khách quan và phù hợp với định hướng đánh giá năng lực.

Những tranh luận về đề Ngữ văn có thể còn tiếp diễn, nhưng điều quan trọng không chỉ là đề khó hay dễ mà là khả năng khơi gợi tư duy, chính kiến và năng lực của học sinh. Câu chuyện “Steve Jobs Việt Nam” cũng phần nào cho thấy định hướng chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực của giáo dục phổ thông hiện nay.

Cùng với đổi mới nội dung đề thi, ngành giáo dục cũng đang chuẩn bị cho những thay đổi lớn về phương thức tổ chức thi trong tương lai. Theo GS Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, Bộ GD&ĐT đang xây dựng lộ trình thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, dự kiến thí điểm giai đoạn 2027-2029 và triển khai đồng loạt từ năm 2030. Để chuẩn bị, ngành giáo dục tập trung xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, hoàn thiện phần mềm thi, đồng thời rà soát hạ tầng công nghệ tại các địa phương, nhất là vùng sâu, vùng xa, nhằm bảo đảm điều kiện triển khai trên phạm vi cả nước.