Viện Mekong vừa tổ chức kỷ niệm 50 năm thành lập, nhìn lại năm đầu tiên hoạt động theo mô hình tổ chức mới và hành trình kế thừa, phát triển từ đơn vị nghiên cứu về cây lúa và hệ thống sản xuất, đến viện nghiên cứu liên ngành, hướng đến sự phát triển bền vững của ĐBSCL và lưu vực sông Mekong.
Năm 1977, vùng ĐBSCL chịu tác động đồng thời của dịch rầy nâu, ngập lụt, đất đai nhiễm mặn, phèn, Viện Mekong có đóng góp quan trọng trong việc tìm ra những giải pháp kỹ thuật, công nghệ và nghiên cứu giống lúa, giải quyết thách thức của vùng. Ảnh: Viện Mekong.
Trải qua nửa thế kỷ, Viện Mekong đã lai tạo, chọn lọc và phóng thích hơn 950 giống Miền Tây Lúa (MTL) cùng hơn 600 dòng lúa từ nông dân liên kết. Trong đó có một số giống được đưa vào sản xuất diện rộng, góp phần gia tăng năng suất, sản lượng, chống rầy nâu và giải quyết được nhu cầu lương thực của Việt Nam như: MTL2, MTL9, MTL15, MTL30, MTL83, MTL99 và MTL250.
Bên cạnh đó, Viện đã sưu tập, bảo tồn hơn 3.000 mẫu giống lúa mùa và 2.000 mẫu lúa rẫy, góp phần duy trì nguồn gen cây trồng. Đồng thời, nghiên cứu và phát triển thành công các hệ thống canh tác chuyển từ lúa mùa sang lúa cao sản, mô hình VAC, lúa - cá, lúa - tôm; chuỗi giá trị về lúa, tôm, xoài; đề xuất được các mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu…
TS Dương Văn Ni, Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ nghiên cứu và bảo tồn ĐBSCL ghi nhận, hành trình 50 năm của Viện Mekong đã mở đường cho sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp và thủy sản khu vực ĐBSCL qua các thời kỳ.
TS Dương Văn Ni, Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ nghiên cứu và bảo tồn ĐBSCL ghi nhận đóng góp của Viện Mekong đối với sự phát triển của nền nông nghiệp vùng ĐBSCL. Ảnh: Kim Anh.
Viện đã hợp tác triển khai mô hình kết hợp nông nghiệp và thủy sản độc đáo trên cùng một thửa đất. Vào mùa nắng, khi nước mặn xâm nhập, người dân chủ động xả nước mặn vào để nuôi thủy sản, sau đó điều chỉnh nguồn nước ngọt để canh tác lúa. Mô hình xen giữa mặn và ngọt này từng là một sáng kiến đột phá, chưa từng có tiền lệ trên thế giới.
Từ năm 1978, các đơn vị đã tích cực thu thập các dòng/giống lúa bản địa tại ĐBSCL. Nhờ đó, Việt Nam sở hữu bộ sưu tập giống lúa vô cùng phong phú và chất lượng. Nguồn gen quý này đã được Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) sử dụng hiệu quả để lai tạo, chọn lọc ra các giống lúa mới có khả năng thích ứng cao với điều kiện hạn, mặn.
Cán bộ Viện Mekong đồng hành cùng sản xuất lúa với nông dân ĐBSCL. Ảnh: Viện Mekong.
Cũng trong giai đoạn này, các nhà khoa học Viện Mekong đã đưa ra những tuyên bố sớm với quốc tế về nguy cơ tác động của biến đổi khí hậu đối với ĐBSCL. Việc chỉ rõ một vùng địa lý cụ thể chịu ảnh hưởng trực tiếp của biến đổi khí hậu trong các tuyên bố mang tầm quốc gia là một bước đi mang tính dự báo rất cao.
Những thành tựu trên chính là nền tảng vững chắc mà các thế hệ đi trước đã xây dựng, tạo tiền đề quan trọng cho sự phát triển lâu dài và bền vững của ngành nông - thủy sản Việt Nam.
PGS.TS Văn Phạm Đăng Trí, Viện trưởng Viện Mekong cho biết, sau khi hợp nhất Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL và Viện Nghiên cứu Biến đổi khí hậu, Viện Mekong được thành lập không chỉ là sự kết hợp về tổ chức, mà là sự hội tụ hai thế mạnh: nền tảng nghiên cứu hệ thống canh tác, phát triển kinh tế - xã hội, chính sách vùng và năng lực nghiên cứu khoa học về tài nguyên, môi trường và biến đổi khí hậu.
Viện Mekong được định hình như một nền tảng nghiên cứu liên ngành, nơi khoa học tự nhiên, kỹ thuật, khoa học xã hội, kinh tế và quản trị cùng đồng hành để giải quyết những vấn đề phát triển của ĐBSCL và lưu vực Mekong.
Viện trưởng Viện Mekong Văn Phạm Đăng Trí định hướng phát triển cho Viện trong giai đoạn mới. Ảnh: Kim Anh.
Với sứ mệnh kiến tạo tri thức, kết nối các nguồn lực và chuyển hóa khoa học thành các giải pháp thực tiễn, Viện trưởng Viện Mekong khẳng định, đơn vị sẽ trở thành trung tâm tri thức, đổi mới sáng tạo và tư vấn chính sách, kết nối các nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp, cộng đồng và các đối tác quốc tế, cùng kiến tạo giải pháp cho những thách thức chung của khu vực.
Trong giai đoạn mới, Viện Mekong định hướng nghiên cứu về giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu, phát thải thấp; xây dựng và phát triển các mô hình canh tác thuận thiên, nông nghiệp tuần hoàn, xanh, phát thải thấp, công nghệ cao, công nghệ số; xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh theo hướng thích ứng biến đổi khí hậu, nông nghiệp tuần hoàn và kinh tế xanh; tăng cường hợp tác nghiên cứu với các đối tác trong và ngoài nước…
